ڕێبەری تەواوت بۆ بەکارهێنانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو بە شێوەیەکی کاریگەر لەناو پۆلدا

لەوانەیە ناوی بەکارهێنانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراوت (ABA) بیستبێت بۆ ڕاهێنانەوەی ئەو کەسانەی کە کێشەی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان هەیە لە ماڵەوە یاخود لە سەنتەرەکانی چاودێریی ڕۆژانە، بەڵام لە ڕاستیدا ستراتیژییەکانی ABA لەناو پۆلدا دەکرێت کاریگەریی زۆر بەسوودی بۆ خوێندکاران و مامۆستایانیش هەبێت.

ئامانجی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو بریتییە لە گۆڕین و باشترکردنی ئەو ڕەفتارەی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە گرنگە، و باشترکردنی کارامەییەکانی پەیوەندیکردن و کارامەییە کۆمەڵایەتییەکان و کارامەییەکانی فێربوون، چونکە بۆ ساڵانێکی زۆر بە توێژینەوە و پراکتیک و داتای ئەزموونی دەربارەی بەهێزکەرە ڕەفتارییەکان پاڵپشتی کراوە. کاتێک بابەتەکە دێتە سەر تێگەیشتن لە ڕەفتار و گەڕان بەدوای تێڕوانینی قووڵ دەربارەی ئەوەی چۆن ڕەفتار بە هاندەرەکان و ژینگە کاریگەر دەبێت و چۆن فێربوون ڕوودەدات، بابەتەکە بە شتێکی مسۆگەر دانانرێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە بێوێنەیە بۆ بەڕێوەبردنی پۆل!

زۆربەی مامۆستایان چارەسەرکاری باوەڕپێکراوی ABA نین، بۆیە ڕاهێنان لەسەر تەکنیکەکان و تیۆرییەکانی شیکاری ڕەفتار دەکرێت سوودی ئەرێنیی سەرسوڕهێنەری لە هەر ژینگەیەکی پەروەردەییدا هەبێت. پۆلێکی پەروەردەیی کە ستراتیژییەکانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) جێبەجێ دەکات، دەکرێت کەمتر فشاری تێدابێت و زیاتر کۆنترۆڵکراو بێت و پەیوەندیی بەهێزتر پتەو بکات. و کاتێک بابەتەکە دێتە سەر ئەمە، شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) ڕێگەیەکی پاڵپشتیکراو بە ئەزموونە بۆ پتەوکردنی ڕەفتاری ئەرێنی.

بۆ بەرزکردنەوەی کوالێتیی پەروەردەی خوێندکارانی خاوەن پێداویستیی تایبەت، دەرکەوتووە کە پەروەردەی ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) بەسوودە بۆ ئەو منداڵانەی کە بەدەست تێکچوونی کەمیی سەرنجدان / فرەجووڵەیی، و پێکانە زەبربەخشەکانی مێشک، و تێکچوونی وەسواسیی زۆرەملێ، و کێشەکانی ئاخاوتن و زمان، هەروەها تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمەوە دەناڵێنن. بەکارهێنانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) لە پۆلدا دەکرێت بۆ هەر تێکچوونێک یان نەخۆشییەکی پەیوەندیدار بە ڕەفتارەوە کاریگەر بێت.

بەڵام ABA تەنها بۆ پەروەردەی تایبەت بەسوود نییە. شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) دەتوانێت یارمەتی هەر کەسێک بدات کە لەوانەیە سوود لە باشترکردن، بەڕێوەبردن، یان کەمکردنەوەی ڕەفتارەکان وەربگرێت، و زۆرجار مامۆستایانی پەروەردەی گشتی ڕووبەڕووی ئەو خوێندکارانە دەبنەوە کە ڕەفتاری سەخت دەنوێنن، وەک سەختی لە گواستنەوە، قەیرانی تووڕەیی، بێسەبری، کەمتەرخەمی لە سەرنجدان، توندوتیژی و هی تر، بە شێوەیەک کە دەتوانێت یارمەتی ئەو خوێندکارە بدات کە لەسەر کورسییەکەی دەجووڵێت و پۆل تێکدەدات بۆ ڕاکێشانی سەرنج، ڕێک وەک ئەوەی بۆ منداڵێکی تووشبوو بە ئۆتیزم دەیکات.

شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) چۆن لەناو پۆلدا کار دەکات؟

مامۆستایان ستراتیژییەکانی بەهێزکردنی ڕەفتاریی تاقیکراوە و پەسەندکراو بەکاردەهێنن کە پاڵپشتیکراون بە داتای زانستی و دیزاین کراون بۆ بەهێزکردنی ڕەفتاری ئەرێنی و ساردکردنەوە لە ڕەفتاری نەرێنی. ئەمە ژینگەیەکی فێربوونی نموونەیی بۆ خوێندکارە تاکەکەسییەکە کە ڕەنگە ڕەفتاری کێشەدار نیشان بدات، و بۆ تەواوی پۆلەکە دروست دەکات. و ئەو مامۆستایانەی فێری ئەوە دەبن چۆن شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) لەناو پۆلدا بەکاربهێنن، دەتوانن باشتربوونی ڕاستەقینە نەک تەنها لە ڕەفتاری خوێندکاراندا، بەڵکو لە ئەنجامەکانی فێربوونیشدا ببینن.

هەندێک نموونەی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو لەناو پۆلدا کاتێکە کە مامۆستایان کاتی پێویست تەرخان دەکەن بۆ فێربوونی ئەوەی چۆن هاندەر و مەبەستی ڕەفتار دیاری بکەن، و تێبگەن چۆن بەهێزکردن و دەرئەنجامەکان پێشکەش بکەن، و ژینگەی پۆلەکە دەستکاری بکەن بۆ بەهێزکردنی ڕەفتاری گونجاو. بەردەوامی و جێگیری کلیلی بەڕێوەبردنی پۆلێکی ئیلهامبەخشە لە شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) لە ڕێگەی پابەندکردنی خۆت و خوێندکارەکانت بە پلانی ڕەفتارەوە.

٥ ستراتیژیی وانەوتنەوە بۆ شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA)

لە کاتێکدا ئەم بوارە پڕۆگرامی بێشوماری تێدایە، پێنج ستراتیژیی وانەوتنەوەی تایبەت بە شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) هەن کە بە شێوەیەکی فراوان باوەڕ وایە بە باشی لەناو پۆلدا کاردەکەن، بۆ باشترکردنی ڕەفتار و فێربوون. کەواتە، پێنج پێکهاتەکەی چین؟

کاریگەرترین ستراتیژییەکانی تایبەت بە شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) ئەمانەن:

• وانەوتنەوەی ئەزموونیی جیاواز
• فێرکردنی سروشتی
• چارەسەری وەڵامدانەوەی تەوەرەیی
• ئابووریی سیمبولی
• تێبینیی مەرجدار

وانەوتنەوەی ئەزموونیی جیاواز (Discrete Trial Teaching)

لە ڕێگەی وانەوتنەوەی ئەزموونیی جیاوازەوە، مامۆستایان کارامەییەکان دابەش دەکەن بۆ پێکهاتەی بچووکتر، پاشان هەر کارامەییەکی لاوەکیی تاکەکەسی بە جیا فێردەکەن. ئەمە ڕێگە دەدات چەمکە ئاڵۆزەکان بە ئاسانی وەربگیرێن بەبێ ئەوەی لێیان تێگەیشتن سەخت بێت. مامۆستا و خوێندکار دەتوانن بە شێوەیەکی تاکەکەسی لە ڕێگەی ئەو ئەرکانەوە کاربکەن کە ڕەفتار یان کارامەییەکە پێکدەهێنن. وانەوتنەوەی ئەزموونیی جیاواز پشت بە شێوازی هاندەر و ئەنجام دەبەستێت، کە تێیدا منداڵ وەڵامی هاندەر دەداتەوە و بە ئەنجام پاداشت دەکرێت. دەرئەنجامەکان دەکرێت پاداشتەکان، کاتەکانی پشوو، یان ڕاستکردنەوەی هەڵەکان لەخۆبگرن. دوای ئەزموونەکە، وەستانێکی کورت هەیە پێش دەستپێکردنی ئەزموونی دواتر، و ئەم ستراتیژییە لەوانەیە باش بێت بۆ ئەو خوێندکارانەی کە کێشەی کەمیی کارامەییە کۆمەڵایەتییەکانیان هەیە.

هەنگاوەکانی ڕاهێنان بۆ وانەوتنەوەی ئەزموونیی جیاواز بریتین لە:

• هاندەر
• وەڵامدانەوەی منداڵ
• دەرئەنجام
• ماوەی نێوان ئەزموونەکان

وانەوتنەوەی سروشتی (Naturalistic Teaching)

لە فێرکردنی سروشتیدا، منداڵ خێرایی فێربوون لە ڕۆتینی ڕۆژانەی خۆیدا دیاری دەکات، بە شێوەیەک کە فێرکردنی سروشتی کار دەکات بۆ سوودوەرگرتن لە ئارەزووەکان، پێداویستییەکان و تواناکانی سروشتیی منداڵ، چونکە ئەم ستراتیژییانە بە درێژایی ڕۆژی خوێندن تێکەڵ دەکرێن لەبری بەکارهێنانی کاتێکی دیاریکراو بۆ ڕاهێنانەوە. ئەو مامۆستایانەی ئەم ستراتیژییە بەکاردەهێنن، فیدباک و ڕاهێنان لەسەر ڕەفتارە ئامانجدارەکان پێشکەش دەکەن هەر کە ڕوودەدەن تا بتوانن دەستێوەردان لە فێربووندا کەم بکەنەوە.

جۆرێکی وانەوتنەوەی سروشتی پێی دەوترێت وانەوتنەوەی ڕێکەوتی، و بە تایبەتی بۆ باشترکردنی کارامەییەکانی پەیوەندیکردن لەلای منداڵان بەکاردێت. لە وانەوتنەوەی ڕێکەوتیدا، ژینگەکە ئامادە دەکرێت بۆ هاندانی خوێندکاران بۆ بەکارهێنانی کارامەییەکانی پەیوەندیکردن بۆ داواکردنی ئەوەی دەیانەوێت. بە هەمان شێوە ژینگەکە دەگونجێنرێت بۆ زیادکردنی دەرفەتەکانی خوێندکار لە بەکارهێنانی زماندا.

وەڵامدانەوەی تەوەرەیی (Pivotal Response Treatment)

چارەسەری وەڵامدانەوەی تەوەرەیی لە ڕووی تەکنیکییەوە بە ڕێبازێکی فێرکردنی سروشتیش دادەنرێت، بەڵام وەک شێوازێک دەردەکەوێت کە بوارە تەوەرەییەکانی گەشەی منداڵ دەکاتە ئامانج، لەبری سەرنجخستنە سەر ڕەفتارە تاکەکەسییەکان. ئەم بوارانە هاندان، وەڵامدانەوە، دەستپێشخەرییە کۆمەڵایەتییەکان و خۆبەڕێوەبردن لەخۆدەگرن. لە ڕێگەی کارکردن لەسەر ئەم بوارە تەوەرەییە فراوانانە، مامۆستایان زۆرجار ئەنجام لە بوارە پەیوەندیکردن، کۆمەڵایەتی و ڕەفتارییەکانی تریشدا دەبینن.

چارەسەرەکە بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ڕەفتارە تێکدەرەکان، و فێرکردنی زمان، و باشترکردنی پەیوەندیکردن و کارامەییە کۆمەڵایەتی و ئەکادیمییەکان. و ستراتیژیی وەڵامدانەوەی تەوەرەیی (PRT) گرنگیدان بە هەڵبژاردنەکانی منداڵ و هەمەچەشنیی ئەرکەکان و پاداشتکردنی هەوڵەکان لە ڕێگەی بەکارهێنانی بەهێزکەرە ڕاستەوخۆ و سروشتییەکان لەخۆدەگرێت و تا ئاستێکی زۆر لەلایەن خوێندکارەوە ئاراستە دەکرێت.

ئابووریی سیمبولی (Token Economy)

ڕێبازی ئابووریی هێمایی بە دەوری بەهێزکەرەکاندا دەخولێتەوە، چونکە سیستمێکی بەهێزکردنە کە هێما بەکاردەهێنێت و دەیانگۆڕێتەوە بە بەهێزکەری تر، ڕێک وەک شێوازی کارکردنی پارە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێما باوەکان پارە نین. مامۆستایان دەتوانن لەزگە، خاڵ یان خەڵاتی بچووک وەک سڕەرەوەکان بەکاربهێنن. ئەمە فێری قوتابییان دەکات کە هەندێک ڕەفتار هێمایان بۆ بەدەستدەهێنێت (ئەوانی تر بەدەستی ناهێنن)، بۆیە هاندەریان دەبێت بۆ ئەنجامدانی ڕەفتاری ئەرێنی و ساردبوونەوە لە ڕەفتاری نەرێنی. ئەم ڕەفتارە بەهێزکراوانە لە پۆلدا دەکرێت سەرنجدان، ڕادەستکردنی ئەرکەکان لە کاتی خۆیدا، یان پاککردنەوە لەخۆبگرن.

تێبینیی مەرجدار (Contingent Observation)

بە شێوەیەکی بنەڕەتی، تێبینیکردنی مەرجدار شێوازێکی سووکی مۆڵەتپێدانە. زۆرجار لەگەڵ منداڵانی بچووکدا لە ژینگەکانی باخچەی ساوایان و چاودێریی ڕۆژانەدا بەکاردەهێنرێت. ئامانج لێی فێرکردنی منداڵەکەیە کە لە گرووپێکدا یاری بکات یان کار بکات بەبێ بێزارکردنی منداڵانی تر. کاتێک منداڵەکە لە گرووپە کۆمەڵایەتییەکەدا بە شێوازێکی نەشیاو ڕەفتار دەکات، ڕەفتارێکی گونجاوتر فێر دەکرێت و وا دەکرێت چەند پێیەک لە دەرەوەی گرووپەکە دابنیشێت کە هێشتا بتوانێت ئەوەی ڕوودەدات ببینێت (یان چالاکییە بەهێزکەرەکە) بۆ ماوەیەکی کورت پێش ئەوەی دووبارە بانگهێشت بکرێتەوە بۆ گەڕانەوە. تێبینیکردنی لەناکاو بە کاریگەر دادەنرێت لە کەمکردنەوەی ڕەفتارەکانی وەک شەڕەنگێزی و پشێوی.

هەموو ستراتیژییەکانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراوی (ABA) باسیان لێوەکراوە لەسەر توێژینەوەی زانستی بنیات نراون و لە ڕووی ئەزموونییەوە لەم بوارەدا سەلمێنراون، و ئەو مامۆستایانەی کە لەسەر شێوازەکانی شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) ڕاهێنراون دەتوانن پۆلەکانیان بۆ باشتر بگۆڕن، و تواناکانی وانەوتنەوەیان باشتر بکەن، و بە شێوازی بەسوود یارمەتیی خوێندکارەکانیان بدەن، جا چ وانەی پەروەردەی تایبەت بڵێنەوە یان پۆلە ئاساییەکان.

لەبیرت بێت کە بە چوونە پاڵ Ynmo، ژمارەیەک پێوەر و پڕۆگرامی جێی متمانەت بۆ دەڕەخسێت کە گرنگترینیان پێوەری تایبەتمەندییەکانی گەشەکردنی ڕەفتارییە کە ڕێگەت پێدەدات ئەوانەی پێشوو لەگەڵ خوێندکارەکانت جێبەجێ بکەیت، تاوەکو بیانگوازێتەوە بۆ ئاسۆی فراوانتری فێربوون و بەهێزکردن

ئێستا خۆت تۆمار بکە!

سەرچاوە

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.