چۆن دەتوانم یاریی گونجاو هەڵبژێرم کە پاڵپشتی لە گەشەی منداڵەکەم بکات

نووسینی: د. دیما سەعد ئەلشەعوان

یاریکردن بەشێکی بنەڕەتی پێکدەهێنێت لە گەشەی ژیریی منداڵانی خاوەن ئۆتیزم، چونکە کارامەیییە کۆمەڵایەتییەکان، کارامەیییەکانی پەیوەندیکردن، ڕێکخستنی سۆزەکان، کارامەیییە جووڵەییەکان، و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەهێز دەکات. بەپێی توێژینەوەکان، ئەم یارییانە ژینگەیەکی پارێزراو و هاندەر بۆ منداڵانی ئۆتیزم دابین دەکەن لەڕێگەی کەڵکوەرگرتن لە ئارەزووەکانیان و پێشکەشکردنی ئەزموونی کارلێککارانە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەنجامی فێرکاریی باشتر.

ئەم وتارە ڕێنمایی گرنگ پێشکەش بە دایکوباوان دەکات بۆ هەڵبژاردنی یارییە گونجاوەکان کە دەکرێت پاڵپشتی لە گەشەی کۆمەڵایەتی و هەستی و ژیریی منداڵەکانیان بکات.

پێوەرەکانی هەڵبژاردنی ئەو یارییانەی لەگەڵ پێداویستییە تایبەتەکانی منداڵەکەتدا دەگونجێن:

١- هەڵبژاردنی ئەو یارییانەی کە یاسا و ئامانجی ڕوونیان هەیە، چونکە زۆرێک لەو کەسانەی ئۆتیزمیان هەیە ژینگە ڕێکخراوەکانیان پێ باشترە لەبەر ئەوەی چوارچێوەیەکی ڕوون دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی کارکردنی شتەکان، کە ئەمەش هەستی دڵەڕاوکێیان کەم دەکاتەوە

٢- یارییەکان ئامانجی فێرکاری، ڕاهێنان، یان زانیاریدانی ڕوونیان تێدابێت کە لەگەڵ پێداویستییەکانی منداڵەکەدا بگونجێت

٣- ناوەڕۆکەکان بۆ بەدیهێنانی ئامانجی فێرکاریی دیاریکراو داڕێژرابن، بە جەختکردنەوە لەسەر ئارەزووەکانی منداڵەکە، خاڵە بەهێزەکانی، و بوارەکانی باشترکردنی؛ وەک کارامەیییە کۆمەڵایەتی و ڕەفتارییەکان، وەک ڕاهێنانی منداڵ لەسەر نۆرەگرتن لەکاتی یاریکردندا، کە کارامەییەکی سەختە لای هەندێک لە منداڵانی ئۆتیزم

٤- هەمەچەشنیی چالاکییەکان لە شێوازدا، لەوانە مەتەڵ، لاساییکردنەوە و گێڕانەوەی کارلێککارانە؛ بۆ هێشتنەوەی سەرنج و خۆگونجاندن لەگەڵ ئارەزووەکاندا

٥- لەخۆگرتنی هۆکارە بینراوەکان و ڕێنمایی ڕوون و سادە، بە لەبەرچاوگرتنی بژاردە گونجاوەکان بۆ هەستیاری کە هاندەرە لەڕادەبەدەرەکان کەم دەکەنەوە. وەک ئەو یارییانەی کە کارلێکی هەستی پێشکەش دەکەن وەک لمە جووڵاوەکان، و هاندەرە بینراو یان بیستراوە هێورکەرەوەکان وەک ڕووناکییە ڕیتمییەکان یان بیستۆکی دژە ژاوەژاو

٦- لەبەرچاوگرتنی تەمەنی منداڵ و قۆناغی گەشەکردنی بۆ دڵنیابوون لە گونجاویی چالاکییەکە لەڕێگەی ڕاوێژکردن بە پسپۆڕان بۆ دیاریکردنی پێداویستییەکانی منداڵەکە

جۆر و نموونەی ئەو یارییانەی لەگەڵ منداڵانی ئۆتیزمدا دەگونجێن:

لە خوارەوە جۆرە جیاوازەکانی یاری و چالاکیی گونجاو بۆ پێداویستییەکانی منداڵانی ئۆتیزم و تایبەتمەندییەکانیان خراوەتەڕوو.

١- وێنەکێشان و کاری دەستی:

• دەرچەیەکی داهێنەرانەی ناگوفتارییە بۆ دەربڕینی خود، وەک بەکارهێنانی قوڕ یان وێنەکێشان
• کارامەیییە جووڵەییە وردەکان پەرەپێدەدات، چونکە مامەڵەکردن لەگەڵ پێنووس و ڕەنگ و کەرەستە هونەرییەکان یارمەتی باشترکردنی هاوئاهەنگیی نێوان دەست و چاو دەدات
• ڕێکخستنی سۆزەکان و تێکەڵکردنی هەستەکان بەهێز دەکات، کە یارمەتی منداڵان دەدات لە هەستەکانی خۆیان تێبگەن
• سوودی هەستی بۆ منداڵەکە زیاد دەکات وەک دۆزینەوەی پێکهاتە، ڕەنگ و بۆنەکان، وەک ئەزموونی یاریکردن بە لم یان ئاو
• یارمەتی پرۆسێسکردنی زانیارییەکان دەدات بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کارتێکەرە هەستییەکاندا. کارکردن لەگەڵ کەرەستەی جیاوازدا ڕێگە بە منداڵ دەدات مامەڵە لەگەڵ کەرەستەگەلێکدا بکات کە پێکهاتەی تایبەتیان هەیە وەک قوڕی نەرم و کاغەزی زبر، و بۆنەکان وەک هەویری یاریی بۆندار و بێبۆن، و توخمە بینراوەکان وەک درەوشاوەیی ڕەنگەکان، هەروەها دەکرێت دەنگەکانیش لە ژینگەیەکی کۆنترۆڵکراودا بە منداڵەکە بناسێنرێن
• متمانە بەخۆبوون زیاد دەکات لەڕێگەی بەدەستهێنانی دەستکەوتی بچووکەوە، وەک تەواوکردنی پڕۆژەیەکی هونەریی دیاریکراو

٢- مەتەڵ و یارییەکانی بیناکردن و پێکهێنان:

• مەتەڵەکان کارامەیییەکانی چارەسەرکردنی کێشە و توانستە درکپێکردنەکان بەهێز دەکەن
• هەروەها پێویستیان بە کارامەیییەکانی شیکردنەوە و پلاندانان هەیە، کە ئەمەش بیرکردنەوەی لۆژیکی بەهێز دەکات
• بیرکردنەوەی داهێنەرانە هان دەدات کە ڕێگە بە منداڵان دەدات خەیاڵی خۆیان بنیات بنێن
• هۆشیاریی شوێن باشتر دەکات، چونکە پێکەوەبەستنی پارچەکانی یارییەکە وەک (لیگۆ) بەشدارە لە تێگەیشتن لە ڕەهەندەکان

٣- یارییەکانی کۆمپیوتەر:

لەکاتێکدا باوەڕێکی باو هەیە کە یارییەکانی کۆمپیوتەر کاریگەریی نەرێنی لەسەر گەشەی منداڵ دادەنێن، بەڵام دەکرێت زۆرێک لە یارییەکان کارلێککارانە و فێرکاری بن ئەگەر بە داناییەوە هەڵبژێردرێن. یارییە ڤیدیۆییەکان ئەو یارییە دیجیتاڵییانە لەخۆدەگرن کە لەسەر ئامێرەکانی کۆمپیوتەر یان پلاتفۆرمە جیاوازەکانی یاری وەک پلەیستەیشن دەکرێن، و زۆرجار داوا لە یاریزانەکان دەکەن ئەرکەکان تەواو بکەن یان ئاڵنگارییەکان چارەسەر بکەن. لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانیان:

• هاوئاهەنگیی نێوان دەست و چاو بەهێز دەکەن لەبەر ئەوەی زۆرێک لە یارییەکان پێویستیان بە جووڵەی ورد و پەرچەکرداری خێرا هەیە
• یارییە فرەیاریزانییەکان هاوکاری و پەیوەندیکردنی نێوان یاریزانەکان بەهێز دەکەن
• کارامەییە درکپێکردنەکان هان دەدەن چونکە زۆرێک لە یارییە ستراتیژییەکان، چارەسەرکردنی کێشەکان و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لەخۆدەگرن

تێبینییەکی گرنگ بۆ دایکوباوان:پێویست ناکات تەنها یاریی تایبەت بە کەسانی خاوەن تێکچوونی گەشەکردن بکڕدرێت، چونکە منداڵانی تووشبوو بە ئۆتیزم دەتوانن هەموو جۆرە یارییەک بکەن، بەڵام زۆرجار بە شێوازێکی جیاواز دەیکەن، ئەوان بەشداری لە یاریکردنی دووبارەبووەوە یان تاکەکەسیدا دەکەن، و سەرنجێکی زۆر لەسەر وردەکاریی دیاریکراو نیشان دەدەن، و شێوازی تایبەتیان لە یاریکردندا هەیە وەک ڕێکخستنی یارییەکان بە ڕیزبەندییەکی دیاریکراو یان سەرنجدان لەسەر توخمە بینراوەکان وەک ڕەنگەکانی یارییەکە بۆ دروستکردنی ڕێکخستن.

هەڵبژاردنی یارییە گونجاوەکان بۆ منداڵانی خاوەن ئۆتیزم هەنگاوێکی بنەڕەتییە بۆ بەهێزکردنی گەشەی گشتگیریان و یارمەتیدانیان بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریان. وەبەرهێنان لەم چالاکییانەدا نەک تەنها بەشدار دەبێت لە پەرەپێدانی کارامەیییەکانی منداڵان، بەڵکو یارمەتیدەریش دەبێت لە بنیاتنانی متمانە بەخۆبوونیان، کە ئەمەش بە ئیزنی خودا ڕێگە خۆش دەکات بۆ داهاتوویەکی گەشتر و سەربەخۆتر.

سەرچاوەکان:

https://www.mastermindbehavior.com/post/the-importance-of-teaching-turn-taking-skills-in-autism

https://link.springer.com/article/10.1007/s10639-025-13728-w#:~:text=Thus%2C%20this%20study%20shows%20that,Alc%C3%A1zar%20et%20al.%2C%202022

https://riseupforautism.com/blog/10-fun-and-educational-activities-for-children-with-autism

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.