ڕۆڵی یاری لە پاڵپشتیکردنی گەشە و پێشکەوتنی منداڵدا

ئامادەکردن: د. یارا محەمەد ئەلجەحلان

لەوانەیە هەندێک لە دایکوباوان وا بزانن کە یاری تەنها هۆکارێکە بۆ کات بەسەربردنی منداڵ یان پڕکردنەوەی کاتی بەتاڵی، لە کاتێکدا توێژینەوەکان جەخت دەکەنەوە کە یاری "کاری ڕاستەقینەی منداڵ"ە. یاری ئامرازێکی سەرەکییە بۆ فێربوون و دۆزینەوەی خود و جیهان. لە ڕێگەی یارییەوە، منداڵ زمانەکەی گەشە پێدەدات، لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکانی دەپەروەردێت، و توانستە جووڵەیی و مەعریفییەکانی پەرە پێدەدات. کەواتە یاری خۆشگوزەرانییەکی ناپێویست نییە، بەڵکو پێویستییەکی پەروەردەیی و گەشەکردنە کە لە سەرەتای تەمەنی منداڵیدا دەستبەرداری نابێت.

بۆچی یاری بە پێویست دادەنرێت؟

• مێشک چالاک دەکات: یاری بەستەرە دەمارییەکان هان دەدات، و لێهاتووییەکانی بیرکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشەکان بەهێز دەکات.
• پاڵپشتیی تەندروستیی دەروونی دەکات: یاری دڵەڕاوکێ کەم دەکاتەوە، و هۆکارێک دەبەخشێت بە منداڵ بۆ دەربڕینی هەستەکانی.
• زمان دەوڵەمەند دەکات: لە کاتی یاریکردندا، منداڵ وشەی نوێ بەکار دەهێنێت و فێری گفتوگۆ دەبێت.
• پەیوەندییە خێزانییەکان بەهێز دەکات: یاریکردنی هاوبەشی نێوان دایکوباوان و منداڵان پەیوەندییە سۆزدارییەکە پتەو دەکات.

یاری چۆن بەشداری لە بوارە جیاوازەکانی گەشەکردندا دەکات؟

1. گەشەی زمانەوانی و پەیوەندیکردن:
2. • ڕۆڵگێڕان (نواندنی ڕۆڵی پزیشک، مامۆستا) دەرفەت بۆ گفتوگۆ و فراوانکردنی وشەسازی دەڕەخسێنێت.
   • گفتوگۆ لەگەڵ هاوتەمەنەکان لە کاتی یاریکردندا فێری لێهاتووییەکانی گوێگرتن و دانوستاندنی دەکات.
3. بواری مەعریفی:
4. • پازڵ و بلوکەکان یارمەتی دەدەن بۆ بیرکردنەوەی لۆژیکی و تێگەیشتن لە شێوە و قەبارەکان.
   • ئەو یارییانەی پشتیان بە یاساکان بەستووە (وەک یاریی بیرگە) سەرنجدان و بیرگە بەهێز دەکەن.
5. گەشەی کۆمەڵایەتی و سۆزداری:
6. • نواندن (وەک یاریی خێزان) منداڵ تێیدا هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت و لە هەستی کەسانی تر تێدەگات.
   • دانوستان لە یاریکردندا فێری لێهاتوویی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی دەکات.
7. گەشەی جووڵەیی:
8. • ڕاکردن و بازدان ماسوولکە گەورەکان پەرە پێدەدەن.
   • ڕەنگکردن، بڕین و لکاندن ماسوولکە وردەکانی دەست بەهێز دەکەن کە بۆ نووسین پێویستن.

یاری چۆن پەرەسەندنی زمان هان دەدات؟

یاری تەنها چالاکییەکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکو یەکێکە لە بەهێزترین هاندەرە زمانەوانییە سروشتییەکان بۆ منداڵ:

1. یاریی هێمایی (خەیاڵی):
2. • کاتێک منداڵ وا نیشان دەدات کە پزیشکە یان فرۆشیارە، گفتوگۆی نوێ دادەهێنێت.
   • نموونە: "فەرموو، ئەمە ژەمەکەتە" ↔ "حسابەکەی چەندە؟" → گفتوگۆیەکی تەواو کە زمان دەوڵەمەند دەکات.
3. یاریی کۆمەڵایەتی لەگەڵ هاوتەمەنەکان:
4. • نۆرەگۆڕینەوە و گفتوگۆکانی وەک: "ئێستا نۆرەی منە"، "یارییەکەم بدەرێ".
   • ئەمە لێهاتووییەکانی گوێگرتن، وەڵامدانەوەی گونجاو، و نۆرەگرتن لە گفتوگۆدا پەرە پێدەدات.
5. یاریکردن بە یارییە فێرکارییەکان (پازڵ و بلوکەکان):
6. • ڕێگە بە بەکارهێنانی وشەگەلێکی وەک: "سوور، چوارگۆشە، سەرەوە، خوارەوە" دەدات.
   • دایکوباوان دەتوانن بە وەسفکردن پاڵپشتی لە فێربوون بکەن: "با بلوکە سوورەکە بخەینە سەر شینەکە".
7. یاریی هەستەکی (ئاو، لم، هەویر):
8. • دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ فێربوونی وەسفی نوێ: "سارد، نەرم، شێدار، لینج".
9. یارییە جووڵەییەکان:
10. • لە کاتی ڕاکردن یان بازداندا، دەتوانرێت ڕێنمایی زارەکیی سادە بخرێتە ڕوو: "باز بدە"، "ڕابکە"، "بوەستە".
    • ئەم فەرمانانە زمانی وەرگرتن بەهێز دەکەن.

پوختە: یاری ژینگەیەکی سروشتی و دەوڵەمەند بە وشە و دۆخی کارلێککارانە دەڕەخسێنێت، و وەک "پۆلێکی خوێندنی زیندوو" وایە بۆ فێربوونی زمان بەبێ ئەوەی منداڵ هەست بکات کە فێر دەبێت.

جۆرەکانی یاری لەگەڵ نموونەدا

• یاریی هەستەکی: یاریکردن بە ئاو یان لم (وشەسازیی هەستەکی بەهێز دەکات: شێدار/وشک).
• یاریی دروستکردن: دروستکردنی تاوەر بە بلوک (پلانڕێژی و چارەسەرکردنی کێشەکان پەرە پێدەدات).
• یاریی خەیاڵی یان هێمایی: ڕۆڵگێڕان (پزیشک، مامۆستا) (زمان و خەیاڵ دەوڵەمەند دەکات).
• یاریی کۆمەڵایەتی: یاریکردن لەگەڵ هاوڕێیان (بەشداریکردن و هاوکاری بەهێز دەکات).
• یاریی جووڵەیی: پێشبڕکێ، بازدان، پاسکیل (پاڵپشتی لە گەشەی جەستەیی و متمانەبەخۆبوون دەکات).

دایکوباوان چۆن دەتوانن پاڵپشتی لە یاریکردنی منداڵ بکەن؟

1. تەرخانکردنی کاتێکی ڕۆژانە بۆ یاریی ئازاد: لانیکەم ٣٠–٦٠ خولەک ڕۆژانە بەبێ پچڕان.
2. ئامادەکردنی ژینگەیەکی سەلامەت و هاندەر: شوێنێکی سەلامەت و یاریی گونجاو بۆ تەمەنی منداڵ.
3. بەشداریکردنی ئەرێنی: هەندێک جار لەگەڵ منداڵەکانتان بەشداری لە یاریدا بکەن، بەڵام لێیان بگەڕێن با خۆیان سەرکردایەتی چالاکییەکە بکەن.
4. هاوسەنگکردنی نێوان جۆرەکانی یاری: یاریی جووڵەیی + پەروەردەیی + کۆمەڵایەتی.
5. گۆڕینی ڕۆتین بۆ یاری: لە کاتی بازاڕکردندا: "با پێکەوە بەدوای سێوە سوورەکەدا بگەڕێین".

چۆن لەگەڵ منداڵەکەمدا یاری بکەم؟ (چالاکییەکان بەپێی تەمەن)

لە لەدایکبوونەوە تا ١ ساڵ:

• یارییەکانی دەنگەکان و دەنگدەرکردن.
• چەپڵەلێدان و شاردنەوەی دەموچاو (peek-a-boo).
• هاندانی خشین بەرەو یارییەکی دڵخواز.

لە ١–٢ ساڵ:

• ئاڵوگۆڕکردنی تۆپ یان یاری ("بدە بە من").
• یارییەکانی ناونان ("ئۆتۆمبێلەکە لەکوێیە؟").
• خستنەناو و دەرهێنانی شتەکان لە قووتییەکان.

لە ٢–٣ ساڵ:

• یاریی نواندن (چێشتلێنان/فرۆشگا).
• یارییەکانی ڕێکخستن و پۆلێنکردن.
• یارییەکانی جووڵە (سەماکردن لەگەڵ مۆسیقادا).

لە ٣–٥ ساڵ:

• نواندنی چیرۆکەکان بە بەکارهێنانی بووکەڵە.
• دروستکردنی خانوو بە بلوک لەگەڵ دیاریکردنی ڕۆڵەکان.
• یارییە بەکۆمەڵەکان (کورسییەکان، چاوشارکێ).

ئاستەنگە باوەکان و چارەسەرەکان

• منداڵێک بە خێرایی بێزار دەبێت: دانیشتنەکان کورت و دووبارە بکەنەوە لەبری دانیشتنێکی درێژ.
• منداڵێک حەز بە بەشداریکردن ناکات: سەرەتا لەگەڵ خۆتان ڕایبهێنن لەسەر ئاڵوگۆڕکردن.
• پشتبەستن بە ئامێرەکان: خولەکەکانی بەرامبەر شاشە بەشێوەیەکی پلەبەپلە بە یاریی کارلێککارانە بگۆڕنەوە.

ئامۆژگاریی زیاتر بۆ دایکوباوان

• دەستخۆشی لە هەوڵی منداڵ بکەن نەک ئەنجامەکە.
• لە کاتی یاریکردندا بە بەردەوامی قسەی لەگەڵدا بکەن.
• هەمەجۆری لە یارییەکاندا دابین بکەن.
• ڕێگە بە تاقیکردنەوە و هەڵەکردن بدەن.
• کاتەکانی خێزان بۆ یاریی بەکۆمەڵ تەرخان بکەن.

پەیامەکانی دڵنیاکەرەوە

• یاری بەفیڕۆدانی کات نییە؛ بنەمای فێربوونە.
• منداڵان لە ئارەزووەکانی یاریکردندا جیاوازن، و ئەمەش سروشتییە.
• هەموو خولەکێکی یاری دەرفەتێکە بۆ گەشەی زمانەوانی، مەعریفی، کۆمەڵایەتی، یان جووڵەیی.

لە کۆتاییدا

یاری زمانی منداڵییە، و مەزنترین هۆکاری فێربوونە. لە ڕێگەیەوە منداڵ وشەی نوێ بەدەست دەهێنێت، کەسایەتیی خۆی بنیاد دەنێت، و لێهاتووییەکانی پەرە پێدەدات. یاری بکەن بە بەشێک لە ڕۆژتان، چونکە ئێوە تەنها ساتەکانی خۆشی نابەخشن بە منداڵەکانتان، بەڵکو داهاتوویەکی دەوڵەمەند بە زانین و زمان و داهێنان لەگەڵیاندا بنیاد دەنێن.

References:

• Yogman, M., Garner, A., Hutchinson, J., Hirsh-Pasek, K., & Golinkoff, R. M. (2018). The power of play: A pediatric role in enhancing development in young children. Pediatrics, 142(3), e20182058.
• Prins, J., van der Wilt, F., van Santen, S., van der Veen, C., & Hovinga, D. (2023). The importance of play in natural environments for children’s language development: an explorative study in early childhood education. International Journal of Early Years Education, 31(2), 450-466. 
• Lillard, A. S. (2015). The development of play. Handbook of child psychology and developmental science: Cognitive processes, 2, 425-468. 

Chu, J., & Schulz, L. E. (2020). Play, curiosity, and cognition. Annual Review of Developmental Psychology, 2(1), 317-343.

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.