تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم لە نێوان ڕاستییەکان و هۆکارەکاندا

تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم چییە؟

تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم یان ئەوەی بە (ASD) ناسراوە، تێکچوونێکی دەماریی گەشەسەندنە کە بە لاوازیی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیکردن و هەڵسوکەوتی سنووردار یان دووبارەبووەوە لە ئارەزوو و چالاکییەکاندا دەناسرێتەوە. نیشانەکانی کەسێکی تووشبوو بە ئۆتیزم دەکرێت جیاواز بێت لە نیشانەکانی کەسێکی دیکەی تووشبوو بە ئۆتیزم. هەندێک کەس پێیان وایە کە وشەی "تەیفی ئۆتیزم" بەو مانایەیە کە منداڵەکە خاوەنی خاسیەتی سادەی تێکچوونەکەیە، لە کاتێکدا وشەی "تەیف" ڕادەی توندیی تووشبوون بە تێکچوونەکە دیاری دەکات، رەنگە کەسێکی تووشبوو بە ئۆتیزم نیشانەی سووکی هەبێت، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە نیشانەی توندتری هەبێت، بەڵام هەردووکیان بەدەست تێکچوونی تەیفی ئۆتیزمەوە دەناڵێنن. هەندێک لەو کەسانەی کە تێکچوونی ئۆتیزمیان هەیە لە ژیانی ڕۆژانەیاندا پێویستیان بە یارمەتییەکی زۆر هەیە، لە کاتێکدا هەندێکی تر پێویستیان بە یارمەتیی کەمترە.

سەرەڕای کۆمەڵێک نیشانەی ئەگەری، هەندێک ڕێکار و ڕەفتاری باو هەن کە رەنگە ئاماژە بن بۆ ئەوەی منداڵەکە تووشی تەیفی ئۆتیزم بووە. پێویستە ئەو دایکوباب و سەرپەرشتیارانەی کە ئەم نیشانانە دەبینن، لەگەڵ پێشکەشکاری چاودێریی تەندروستیی منداڵەکە دەربارەی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم قسە بکەن و پشکنین بۆ منداڵەکە بکەن بۆ دڵنیابوونەوە لە تووشبوون یان نەبوونی منداڵەکە بە تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم.

نیشانە و ئاماژەکان:

رەنگە کەسێک پێش تەمەنی ٣ ساڵی تووشی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم بێت. لە حاڵەتەکانی تردا رەنگە نیشانەکان دەرنەکەون تا دوای ٢٤ مانگ یان زیاتر، هەر وەک چۆن هەندێک لە توێژینەوەکان ئاماژە بە توانای تێبینیکردنی خاسیەتەکانی ئۆتیزم دەکەن لە تەمەنی ٩ مانگیدا. هەروەها هەندێک لەو منداڵانەی کە بەدەست تێکچوونی ئۆتیزمەوە دەناڵێنن تا دەوروبەری ١٨ بۆ ٢٤ مانگی بە شێوەیەکی ئاسایی گەشە دەکەن، پاشان لە فێربوونی لێهاتوویی نوێ دەوەستن، یان ئەو لێهاتووییانە لەدەست دەدەن کە پێشتر هەیانبووە. هەروەها توێژینەوەکان دەریانخستووە کە یەک لەسەر سێ تا نیوەی دایکوبابانی ئەو منداڵانەی ئۆتیزمیان هەیە، پێش تەمەنی یەک ساڵی منداڵەکەیان کێشەیان تێبینی کردووە، و نزیکەی ٨٠٪ - ٩٠٪یان پێش تەمەنی ٢٤ مانگی کێشەیان بینیوە.

هەندێک لەو نیشانە و ئاماژانەی کە ڕەنگە نیشانەی ئاگادارکردنەوە بن بۆ منداڵەکەت:

- پێش تەمەنی ١٢ مانگی وەڵامی ناوی خۆی ناداتەوە.
- ئاماژەنەکردن بۆ شتەکان بۆ دەربڕینی گرنگیدان پێش تەمەنی ١٤ مانگی.
- لاوازی لە یاریی خەیاڵیدا بۆ ماوەی ١٨ مانگ.
- لاوازی لە پەیوەندیی چاو.
- زەحمەتی لە تێگەیشتن لە هەستی کەسانی تر یان قسەکردن دەربارەی هەستی خۆیان.
- دواکەوتنی لێهاتووییەکانی قسەکردن و زمان.
- دووبارەکردنەوەی وشە یان دەستەواژەکان بە بەردەوامی (دەنگدانەوە/ئیکۆلالیا).
- پێدانی وەڵامێک کە پەیوەندیی بە پرسیارەکانەوە نییە.
- زەحمەتی لە گۆڕینی ڕۆتیندا.
- باڵەفڕێی دەستەکان، خولانەوە.
- پێی باشە بە تەنیا یاری بکات.
- کاردانەوەی نائاسایی بۆ شێوازی دەرکەوتن، بۆن، تام، شێوە، یان هەستپێکردنی شتەکان.

بڵاوبوونەوە:

ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئەو منداڵانەی تووشی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم بوون بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە، و زۆرجار لە پێشکەشکارانی چاودێری دەپرسرێت دەربارەی هۆکارەکانی ئەم زیادبوونە. ڕەنگە ئەم زیادبوونە بۆ چەند هۆکارێک بگەڕێتەوە، لەوانە:

- زیادبوونی هۆشیاری سەبارەت بە تێکچوونەکە و نیشانەکانی.

- فراوانکردنی پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی تێکچوونەکان لەسەر بنەمای ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی تێکچوونە دەروونییەکان (DSM5).

- زیادبوونی بڵاوبوونەوەی تێکچوونی ئۆتیزمی پەیوەست بە هۆکارە مەترسیدارە بایۆلۆجییەکان.

هەروەها تا ئێستاش توێژینەوەکان بەردەوامن دەربارەی گەڕان و دۆزینەوەی ئەو هۆکارانەی کار لە بڵاوبوونەوەی تێکچوونی ئۆتیزم دەکەن.

ڕاستییەکان دەربارەی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم:

- ١ لە هەر ٥٩ منداڵ دەستنیشان دەکرێت بە تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم.

- ڕێژەی تووشبوونی ڕەگەزی نێر بە تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم ٤ هێندەی ڕێژەی مێیە.

- هێشتا منداڵان لە دوای تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستنیشانی تێکچوونی ئۆتیزمیان بۆ دەکرێت، سەرەڕای ئەوەی لە تەمەنی دوو ساڵیدا دەکرێت دەستنیشان بکرێن.

- ئۆتیزم تووشی هەموو نەژاد و کۆمەڵگەکان دەبێت بەبێ جیاوازی.

- دەستێوەردانی پێشوەختە کاریگەریی ئەرێنی لەسەر تەواوی ژیانی کەسەکە دادەنێت.

- هیچ پشکنینێکی پزیشکی نییە بۆ دەستنیشانکردنی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم.

- توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بۆماوەیی گەورەترین ڕۆڵ دەبینێت لە زۆربەی حاڵەتەکاندا.

- ڕێژەی تووشبوون بە ئۆتیزم بەرز دەبێتەوە لەو منداڵانەی لە دایکوبابانی بەتەمەنتر لەدایک دەبن.

- ئەو دایکوبابانەی منداڵێکی تووشبوو بە تێکچوونی ئۆتیزمیان هەیە، ئەگەری بوونی منداڵێکی دیکەی تووشبوو بە تێکچوونەکە بە ڕێژەی ٢٪ - ١٨٪ بەرز دەبێتەوە.

- توێژینەوەکان دەریانخستووە لە حاڵەتی دووانەی لێکچوودا ئەگەر منداڵی یەکەم تووشبوو بێت، ئەگەری تووشبوونی منداڵەکەی تر لەنێوان ٣٦٪ - ٩٥٪ دەبێت، و لە حاڵەتی دووانەی لێکنەچوودا ڕێژەکە دادەبەزێت بۆ ٣١٪.

- توێژینەوە زانستییەکان سەلماندوویانە کە هیچ پەیوەندییەک لە نێوان کوتانە پزیشکییەکان و تووشبوون بە تێکچوونی ئۆتیزمدا نییە.

تیمی دەستنیشانکردن:

دەستنیشانکردنی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم پشت دەبەستێت بە یەکەی تیمی دەستنیشانکردن کە لە تیمێکی فرەپسپۆڕ پێکدێت:

- پزیشکی گەشە و ڕەفتاری منداڵ.

- پزیشکی دەروونیی منداڵان و نەوجەوانان.

- پزیشکی دەماریی منداڵان.

- پسپۆڕی دەروونیی کلینیکی.

- پسپۆڕی ئاخاوتن.

- پسپۆڕی چارەسەری کارپێکردن.

- توێژەری کۆمەڵایەتی.

- شیکەرەوەی ڕەفتار.

- مامۆستای پەروەردەی تایبەت.

چارەسەر:

هیچ دەرمانێک نییە بتوانێت تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم چارەسەر بکات یان نیشانە سەرەکییەکان چارەسەر بکات. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک دەرمان هەن کە دەتوانن یارمەتیی هەندێک لەو کەسانە بدەن کە تێکچوونی ئۆتیزمیان هەیە بۆ کەمکردنەوەی نیشانە لاوەکییەکان. بۆ نموونە: ڕەنگە دەرمان یارمەتیدەر بێت لە زیادکردنی تەرکیز یان کەمکردنەوەی جووڵەزۆری یان نۆرەکانی خەمۆکی و هاوشێوەکانیان. ناشکرێت دەرمان بەکاربهێنرێت بەبێ ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ.

هەروەها توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە خزمەتگوزارییەکانی چارەسەری دەستێوەردانی پێشوەختە دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی منداڵ بەرەوپێش ببەن. خزمەتگوزارییەکانی دەستێوەردانی پێشوەختە یارمەتیی منداڵان لە لەدایکبوونەوە تا ٣ ساڵی (٣٦ مانگی) دەدەن بۆ فێربوونی لێهاتووییە گرنگەکان وەک: قسەکردن، کارلێککردن لەگەڵ کەسانی تر، و یاریپێکردن. خزمەتگوزارییە چارەسەرییەکان ئەمانە دەگرێتەوە:

- شیکاریی ڕەفتاری کارپێکراو.

- چارەسەری کارپێکردن.

- تەواوکاریی هەستەکی.

- ئاخاوتن و پەیوەندیکردن.

سەرچاوەکان:

.https://pediatrics.aappublications.org/content/145/1/e20193447

.https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/signs.html

.https://www.autismspeaks.org/

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.