دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون

لە ساڵانی دواییدا، لەناو دامەزراوەکانی پەروەردەدا سەرنجێکی زیاتر خراوەتە سەر پەرەپێدانی پەیڕەوەکانی فێرکردنی گشتگیر؛ چونکە دەرفەتی یەکسان لە پەروەردەدا وەک لەپێشینەیەکی نیشتمانی دادەنرێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆکارێکی ناوخۆیی و دەرەکی، لەوانە سیاسەتە پەروەردەییەکان، یاساکانی دژە هەڵاواردن، زیادبوونی فرەچەشنیی قوتابییان، و دانپێدانانی ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بەوەی کە شێوازە نەریتییەکانی فێرکردن و فێربوون و هەڵسەنگاندن پێویستیان بە پێداچوونەوەیەکی گشتگیر هەیە.

لە دەیەی ئێستادا دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون (Universal Design for learning) کە بە کورتی بە (UDL) ناسراوە، بووەتە بابەتێکی باو و بڵاو لە بواری پەروەردەی تایبەتدا. هەروەها گرنگییەکی گەورەی لە کایەی پەروەردەیی و فێرکاریدا بەدەستهێناوە، ئەوەش لە ئەنجامی هۆشیاریی زیاتر بەرامبەر بە پێویستیی ڕەخساندنی دەستڕاگەیشتن بە پرۆگرامی گشتیی خوێندن (Access to the general curriculum) بۆ کەسانی خاوەن کەمئەندامی. دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون چوارچێوەیەکی پەروەردەییە کە بنەماکانی دیزاینی گشتگیر (Universal Design) و توێژینەوەکانی زانستی دەمار (Neuroscience) لەخۆدەگرێت. ئامانجی ئەوەیە فێربوون بۆ کۆمەڵەیەکی هەمەچەشن لە تواناکان، خاڵە بەهێزەکان و ئارەزووەکانی فێربوون بەردەست بکات. هەروەها لەسەر بنەمای مۆدێلی کۆمەڵایەتیی کەمئەندامی (Social model of disability) کار دەکات، کە جەخت لەوە دەکاتەوە کە تاکەکان پەککەوتە نین، بەڵکو لە ڕێگەی ئەو ژینگە و ئەزموونە فێرکارییانەوە پەک دەخرێن کە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەوان دیزاین کراون و لەگەڵ جیاوازیی تواناکانیاندا ناگونجێن. جگە لەوەش، دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون ئامانجی ئەوەیە دەستڕاگەیشتن بە فێربوون لە ڕێگەی کەمکردنەوەی بەربەستە ماددی، مەعریفی، ڕێکخستنییەکان و بەربەستەکانی ترەوە پەرە پێبدات. سەرەڕای ئەوەش، بنەماکانی دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون لەگەڵ جێبەجێکردنی پەیڕەوەکانی فێرکردنی گشتگیر لە پۆلەکاندا دەگونجێن. دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون ئەو بیرۆکەیە پێشکەش دەکات کە مامۆستایان دەبێت لە سەرەتای داڕشتنی پلانەکانی وانەوە پلاندانان بۆ پاڵپشتیی فێرکاری بکەن، لەبری ئەوەی وەک بیرۆکەیەکی دواکەوتوو کەرەستەکان دەستکاری بکەن. ئەمەش یەکێکە لە چارەسەرە گونجاوەکان بۆ هاوکاریکردنی مامۆستایانی پەروەردەی تایبەت و فێرکردنی گشتی لە پەرەپێدانی پلانی وانەکان کە لەگەڵ کۆمەڵەیەکی جۆراوجۆر لە قوتابییاندا دەگونجێت.

مۆدێلی دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون لە سێ پێکهاتەی سەرەکی پێکدێت بۆ تێپەڕاندنی ئەو بەربەستانەی کە لەناو پۆلەکانی فێرکردنی گشتیدا هەن، ئەوانیش: (نواندن، دەربڕین، و بەشداریکردن). بەجۆرێک کە ڕەگەزی یەکەم؛ نواندن (Representation)، ئاماژەیە بۆ ئەو دەستکارییانەی کە دەتوانرێت لەسەر کەرەستە و بابەتە خوێندنییەکان بکرێت بە شێوەیەک کە زیاتر دەستپێگەیشتوو بن بۆ قوتابییانی خاوەن کەمئەندامی (وەک: کتێبی دەستکاریکراو، نووسینی گەورە، و دەقی دیجیتاڵی). ڕەگەزی دووەم؛ دەربڕین (Expression)، ڕێگەی بەدیل بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ ئەو قوتابییانە دیاری دەکات کە قسەکردنیان سنووردارە (وەک: بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردنی بەهێزکەر، کۆمپیوتەر، و بەرنامەکانی وێنەکێشان). ئەم پێکهاتەیە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن قوتابییان دەتوانن لە ڕێگەی وەڵامدانەوەی پرسیارەکان و پەیوەندیکردن لە چوارچێوەی پۆلدا گوزارشت لە خۆیان بکەن. ڕەگەزی سێیەمیش؛ بەشداریکردن (Engagement)، بەکارهێنانی ئەو ستراتیژییانە ڕوون دەکاتەوە کە قوتابییانی خاوەن کەمئەندامی لە پرۆسەی فێربووندا بەشدار دەکەن (وەک: دەستەبەرکردنی دووبارەکردنەوە، ئاشنابوون و شارەزایی، و دەرفەتەکانی وەڵامدانەوە). ئەم پێکهاتانە یارمەتیدەرن لە کەمکردنەوەی ئەو بەربەستانەی دێنە بەردەم پرۆگرامی خوێندن، بەبێ ئەوەی دەستکاری لە پێوەرەکانی دەستکەوت و سەرکەوتندا بکرێت.

لە کۆتاییدا، لێکۆڵینەوە و توێژینەوە نوێکانی بواری پەروەردەی تایبەت جەخت لەوە دەکەنەوە کە دیزاینی گشتگیر بۆ فێربوون کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر فێرکردن و فێربوون هەیە. چونکە تێکەڵکردنی کۆمەڵێک شێوازی جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت، بە مەبەستی بەشدارپێکردنی هەموو قوتابییان لە پرۆگرامێکی گشتگیردا کە ڕێز لە فرەچەشنی دەگرێت، و ئەنجامەکانی فێربوون زیاد دەکات بەبێ دابەزاندنی پێوەرەکان یان چاوەڕوانییەکان.

عەدنان ئەلحازمی

ئەندامی دەستەی وانەبێژان لە زانکۆی تەیبە | بەشی پەروەردەی تایبەت

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.