ئایا زمانی منداڵەکەت بە شێوەیەکی دروست گەشە دەکات؟

دایکوباوک دڵخۆش دەبن بە بینینی منداڵەکەیان کە گەشە دەکات و گەورە دەبێت، و بە پەرۆشەوە چاوەڕوانی یەکەم وشەکانی دەکەن. بەڵام دوای ئەوەی منداڵەکە یەکەمین وشەکانی دەردەبڕێت، لەوانەیە گومانیان بۆ دروست بێت سەبارەت بەوەی کە ئایا زمانەکەی بە شێوەیەکی دروست گەشە دەکات و پێشدەکەوێت؟

قۆناغەکانی یەکەمی تەمەنی منداڵ لە گرنگترین قۆناغەکانی ژیانین، تێیدا منداڵ لە ڕووی زمانەوانییەوە گەشەیەکی گەورە دەکات (لە تەمەنی ٨ مانگییەوە تا ٣ ساڵی)، کە لە مانگەکانی یەکەمیدا بە وتنی چریکە و دەنگدەرکردن و کارلێککردن لەگەڵ ئەو کەسەی قسەی لەگەڵ دەکات بە جووڵە یان سەرنجدان دەست پێدەکات، و لە تەمەنی ١٠ مانگی تا ساڵێک دەست دەکات بە هەوڵدان بۆ دەربڕینی یەکەم وشەکانی (ماما - بابا - ننە) تەنانەت ئەگەر لە ماناکەشی تێنەگات، و بەهرە زمانەوانییەکانی بەردەوام دەبن لە گەشەکردنی پلەبەپلە تا دەگاتە تەمەنی سێ ساڵی کە قۆناغی دەستپێکردنی قسەکردنە بە بەکارهێنانی جێناوەکان و کاتەکان و پێکهاتە ئاڵۆزەکانی ڕستە. ئاشنا بە لێرە بە شێوەیەکی ورد بە قۆناغەکانی گەشەکردنی زمانی منداڵ.

گەشەی زمان لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر جیاوازە، بەڵام دواکەوتنی منداڵ لە هەر یەکێک لە قۆناغەکانی پێشوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ ئەگەری بوونی تێکچوونە زمانەوانییەکان. نیشانەکانی دواکەوتنی زمان لەسەر منداڵ زوو دەردەکەون، بەڵام ٧٦٪ی خێزانەکان درک بە بوونی کێشە زمانەوانییەکە ناکەن لای منداڵەکە مەگەر لە کاتێکی درەنگدا نەبێت. کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ ئاخاوتن و بیستن دوای توێژینەوەیەک کە ئەنجامیدا ڕایگەیاندووە کە ٨٪ی منداڵان بەدەست کێشەکانی دواکەوتنی زمانەوە دەناڵێنن، و تێکچوونەکانی زمان باوترینن و کەمترینیان لە قۆناغی سەرەتاییدا دەدۆزرێنەوە.

لە سعودیە، زانیاریی بەردەوام و ڕێکخراو لەسەر ڕادەی بڵاوبوونەوەی تێکچوونەکانی زمان لە نێوان منداڵاندا نییە، بەڵام دەردەکەوێت کە دەستنیشانکردن هەمیشە درەنگ دەبێت و لە ئەنجامدا منداڵان ئەو پشتگیرییە بەدەست ناهێنن کە پێویستە.

ناتوانین لۆمەیان بکەین لەوەدا؛ منداڵێک کە بەدەست دواکەوتنی زمانەوە دەناڵێنێت، کێشەی لە قسەکردن یان بیستندا نییە؛ بەڵکو کێشەی لە تێگەیشتنی بۆ زمان یان لە بەکارهێنانیدا هەیە، یاخود لە هەردووکیاندا.

لە نیشانەکانی دواکەوتنی زمان ئەوەیە کە ڕووبەڕووی زەحمەتی ببێتەوە لە:

• تێگەیشتن لەوەی خەڵک چی دەڵێن
• پەیڕەوکردنی ڕێنماییەکان
• بەشداریکردن لە گفتوگۆکاندا
• گێڕانەوەی چیرۆکێک یان ڕووداوێک بە ڕیزبەندی
• مانەوە لەسەر هەمان بابەت
• فێربوونی وشەی نوێ
• دروستکردنی ڕستە
• بەکارهێنانی کاتی دروستی کردار

تێبینی کراوە کە ئەم منداڵانە زیاتر تووشی کێشەی کۆمەڵایەتی و سۆزداری و ڕەفتاری و مەعریفی دەبن، و لێکەوتەکانی دواکەوتنی زمان لەمانەدا دەردەکەون:

• کێشەی ڕەفتاری
• دروستنەکردنی هاوڕێیەتی
• گۆشەگیری
• زەحمەتی لە خوێندنەوە و نووسیندا
• لاوازی لە دەستکەوتی ئەکادیمیدا
• بەجێهێشتنی قوتابخانە
• تێکچوونی دەروونی
• کێشەی تەندروستی گشتی، و تێچووی چاودێری تەندروستییان لە تەمەنی ٤-٥ ساڵیدا زیاتر دەبێت لە هاوتەمەنەکانیان لە هەمان گرووپی تەمەندا

ئەم کێشانە لەوانەیە لە منداڵییەوە دەربکەون بەڵام لەوانەیە کاریگەریی زیاتریان لەسەر هەبێت لە قۆناغی پێگەیشتن و گەورەییدا.

لەبەر ئەوەی زمان یەکێکە لە گرنگترین تواناکانی پەیوەندیکردن و دەربڕینی هەستەکان و تێگەیشتن لێیان، چۆن دڵنیابین لە ئاستی گەشەی بەهرە زمانەوانییەکان لەلای منداڵەکانمان؟ ئایا لەسەر ڕێڕەوی دروست دەڕوات یان بەدەست دواکەوتنی زمانەوە دەناڵێنێت؟

هەندێک لە خێزانەکان نیشانەکانی دواکەوتنی زمان لەسەر منداڵەکانیان دەبینن بەڵام سیاسەتی هەڵەی "چاوەڕێ بکە و تەماشا بکە" پەیڕەو دەکەن، کە دەبێتە هۆی لەدەستچوونی قۆناغی دەستێوەردانی پێشوەختە کە ئاسانترین و بەسوودترینە، و چاوەڕێ دەکەن تا منداڵەکە لە سێ ساڵ تێدەپەڕێت ئەمەش ئاڵۆزیی کێشە زمانەوانییەکان زیاتر دەکات و دەبێتە هۆی ماندووبوونی زیاتری خێزانەکان. لەوانەیە هۆکاری ئەوەش بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە پێوەرەکان لە ڕابردوودا

پێویستیان بە پسپۆڕان و تاقیگە و کاتی زیاتر و تێچووی بەرزتر بوو.

بەڵام ئێستا، شێوازی نوێ پەرەی پێدراوە کە دایکوباوک توانادار دەکات بۆ پشکنینی سەرەتایی بەهرە زمانەوانییەکانی منداڵەکەیان بەخۆیان بەبێ پێویستی سەردانیکردنی کلینیک، و بە ڕێگەی باوەڕپێکراو و کاریگەر کە لەوانە ئەپی Ynmo Plan کە لیستی عەرەبیی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمانی لەخۆگرتووە.

https://www.youtube.com/watch?v=TNevk4v9IgI&t=2s

لیستی عەرەبیی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان

تیمی توێژینەوەی ناوەندی جەددە بۆ ئاخاوتن و بیستن و شیاندنی پزیشکی (JISH) کاریان کرد لەسەر لێکۆڵینەوە لە لیستی زانای پایەبەرز ماکئارسەر بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان، کە بە پێوەرێکی کاریگەر و خاوەن باوەڕپێکراوی بەرز دادەنرێت بۆ پێوانەکردنی زمانی منداڵان، و وەرگێڕدراوە و ستاندارد کراوە بۆ چەندین زمانی جیهانی (وەک: ئیسپانی، ئەڵمانی، فەرەنسی، چینی، ژاپۆنی، سویدی و هیتر)، و کاریگەریی خۆی لە هەموو ئەو ژینگەیانەدا سەلماندووە. تیمەکە هەروەها کاریان کرد لەسەر دیزاینکردنی لیستی عەرەبیی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان بەپێی ئەو شێوازانەی کە زانا ماکئارسەر لە لیستەکەیدا بەکاریهێناوە، و بەعەرەبیکراوە و ستاندارد کراوە بە جۆرێک کە لەگەڵ زاراوە و ڕێساکانی نەحو و سەرفی تایبەت بە زمانی عەرەبیدا بگونجێت. پێوەرەکە بە ئامرازێکی پشکنینی سەرەتایی بۆ تێکچوونەکانی زمانی منداڵان دادەنرێت لە تەمەنی ٨ مانگییەوە، و وەشانێکی ئەلیکترۆنیی لێ پەرەپێدراوە لەسەر ئەپی Ynmo Plan تا دایکوباوک بتوانن لە هەر شوێنێکەوە بێت ئەنجامی بدەن.

ئەمەش زمانی منداڵ لە چەندین لایەنەوە دەپێوێت و ڕێژەی زاڵبوون بەسەر هەر لایەنێکیان بۆ دەردەکەوێت کە پۆلێن کراوە وەک: ئاسایی - نیمچە دواکەوتوو - دواکەوتوو، لەگەڵ ڕاپۆرتێکی ورد کە ئاستی بەهرە زمانەوانییەکانی لای منداڵەکە بەراورد دەکات لەگەڵ هاوتەمەنەکانی لە هەمان تەمەندا، پاشان دەتوانیت دانیشتنێکی ڕاوێژکاری لەگەڵ پسپۆڕێکدا حجز بکەیت بۆ تاوتوێکردنی ئەنجامەکانی پشکنینەکە.

پێوەرەکە دوو لیستی هەیە:

• لیستی عەرەبیی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان/ وشەکان و ئاماژەکان (جووڵەکان)

ئەمەش بۆ ئەو منداڵانەیە کە تەمەنیان لە ٨ تا ١٦ مانگە، و لەمانە پێکدێت:

پرسیارگەلێک بە ئامانجی زانینی ئەوەی کە ئایا منداڵەکە دەستی کردووە بە وەڵامدانەوە بۆ زمان یان نا
پرسیارگەلێک بە ئامانجی زانینی ڕادەی لاساییکردنەوەی وشەکان لەلایەن منداڵەوە و بەکارهێنانیان
٢٨ ڕستەی سادە کە دایکوباوک دیاری دەکەن ئایا منداڵەکە تێیان دەگات یان نا
لە ڕێگەی لیستەکەوە دەتوانرێت نمرەی تایبەت بەدەستبهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە وشەکان (ئەو وشانەی منداڵەکە لێیان تێدەگات)، بەکارهێنانی دەربڕینی وشەکان (ئەو وشانەی دەیانڵێت و بەکاریان دەهێنێت)، و بەکارهێنانی ئاماژە پەیوەندییە هێماییەکان لەلایەن منداڵەوە (وەک: دەربڕینی هەستەکان بە دەربڕینی دەموچاو).

زانیاری: ئاماژە نادەربڕاوەکان (نازارەکییەکان) زۆر گرنگن و ڕۆڵێکی گەورە دەگێڕن لە بەهرە سەرەتاییەکانی پەیوەندیکردنی کۆرپەدا، و بە بەردی بناغە دادەنرێن بۆ گەشەی زمانەوانی.

• لیستی عەرەبیی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان/ وشەکان و ڕستەکان

ئەمەش بۆ ئەو منداڵانەیە لە تەمەنی ١٦ مانگی تا ٣ ساڵ، و لەمانە پێکدێت:

بەشی یەکەم: ٨٩٨ وشەی زارەکی کە دابەشکراون بەسەر ٢١ پۆلی مانایی دەربڕیندا.
دە لەم پۆلانە تایبەتن بە ناوەکان (ئاژەڵەکان، یارییەکان، خواردنەکان...)، و لە پۆلەکانی تر: کردارەکان، ئاوەڵناوەکان، کات... و هیتر
بەدوای بەشی وشەکاندا پێنج پرسیار دێن کە تایبەتن بە ڕادەی بەکارهێنانی ئەو وشانەی لەلایەن منداڵەوە کە گوزارشت لە ڕابردوو و داهاتوو دەکەن، و ئەو وشانەی گوزارشت لە ڕووداو و کەسانێک دەکەن کە ئامادە نین.

زانیاری: دەرکەوتووە کە ئەم گەشەکردنە لە زماندا کە تایبەتە بە بەکارهێنانی شوێن و کات بە گشتی لە کۆتاییەکانی قۆناغی بەکارهێنانی یەک وشە لە گەشەی زمانەوانیدا دەست پێدەکات (Ingram, 1981)

بەشی دووەم: پشکنین و هەڵسەنگاندنی بەهرەکانی بەکارهێنانی ڕێساکانی زمان لەلایەن منداڵەوە کە تایبەتن بە یەکەکانی نەحو و سەرف.

بەشی دووەم پێنج بەش لەخۆدەگرێت، سێ بەشی یەکەمیان بەکارهێنانی شێوازە جیاوازەکانی وشە لەلایەن منداڵەوە هەڵدەسەنگێنن (وەک: جێناوەکان، کۆ، نێر و مێ،...)، و بەشێکی هەڵبژاردن بۆ ئەو ڕستانەی منداڵان بەکاریان دەهێنن، و بەشی کۆتایی داوا لە دایکوباوک دەکات سێ لە درێژترین ئەو ڕستانە بنووسن کە منداڵەکە بەم دواییانە بەکاریهێناون، و ئەمە تاکە بڕگەیە کە پرسیاری کراوەی خاوەن بەهای جۆری لەخۆدەگرێت.

دەتوانرێت هەردوو لیستەکە بەکاربهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندنی ئەو منداڵە گەورەتڕانەی کە لە قسەکردندا دواکەوتوون.

لە کوێ لیستی JISH بۆ پێوانەکردنی گەشەی زمان بدۆزمەوە و چۆن دەتوانم بەکاریبهێنم؟

https://www.youtube.com/watch?v=CnpUMDui7YQ

١- دابەزاندنی ئەپی Ynmo Plan لە

Google play

App store

٢- دروستکردنی هەژمار

٣- چوونەژوورەوە بۆ هەڵسەنگاندنە بەردەستەکان و هەڵبژاردنی پێوانەکردنی گەشەی زمان (وەشانی کورتکراوە)

٤- داگرتنی زیادکردنی منداڵێکی نوێ

٥- ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکە و ناردنی وەڵامەکان

٦- ئەنجامەکە دەستبەجێ دەردەکەوێت

تێبینی: دەتوانیت تاقیکردنەوەکە لە چەندین دانیشتندا ئەنجام بدەیت بە داگرتنی "پاشەکەوتکردن و تەواوکردنی لە کاتێکی تردا"

دایکوباوک باشترین هەڵسەنگێنەرن بۆ گەشەی بەهرە زمانەوانییەکانی منداڵەکەیان، بۆیە دوودڵ مەبە لە گرتنەبەری هەنگاوی پێوانەکردنی بەهرەکانی پەیوەندیکردن و زمانی ئەو لە ڕێگەی ئەپی Ynmo لە لێرەوە 

بۆ پێدانی دەرفەتێکی باشتر پێیان بۆ پەیوەندیکردن بە جیهانی دەوروبەریان، و دەرفەتێک بۆ توانایەکی باشتر بۆ دەربڕینی هەست و ئارەزووەکان، دەرفەتێک بۆ ئاستێکی پەروەردەیی بەرزتر، کە دەرفەتێکیان پێبدەین بۆ بەدەستهێنانی زمانێکی تەندروست کە داهاتوویەکی باشتر بنیاد بنێت.

لەگەڵمان بەشدار بە لەسەر هاشتاگی #بە_پشکنینی_پێشوەختە_دەرفەتیان_پێدەدەین لە تویتەر

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.