دەستێوەردانی پێشوەختە

ئەو کەسەی لە بواری پەروەردەی تایبەتدا ڕادەمێنێت، بۆی ڕوون دەبێتەوە کە دەستکەوتی زۆر بەدەست هاتوون،

و زۆر بابەتیش هێشتا مێشک سەرقاڵ دەکەن!

بەڵام پرسی دەستێوەردانی پێشوەختە خۆی لەم بوارەدا دەسەلمێنێت؛ چونکە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە و گرنگی لە بواری پەروەردەی تایبەت و ژیانی منداڵدا هەیە.

سەرەتا دەستێوەردانی پێشوەختە چییە؟

بریتییە لە ڕێکارگەلێکی ڕێکخراو کە ئامانجیان هاندانی زۆرترین گەشەی گونجاوە بۆ منداڵانی خوار تەمەنی شەش ساڵانی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، و پاڵپشتیکردنی لێهاتوویی کارکردنی خێزانەکانیان.

زۆرێک لە توێژینەوەکان سەلماندوویانە کە دابینکردنی ئەزموونی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی لە ماوەی ساڵانی یەکەمی تەمەنی منداڵدا (تا تەمەنی ٦ ساڵان) بە شێوەیەکی ئەرێنی کاریگەری لەسەر گەشەکردنی لە هەموو ڕوویەکەوە دادەنێت.

هەروەها توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرنامەکانی دەستێوەردانی پێشوەختە کاریگەری گرنگیان لەسەر دایکانی منداڵان هەیە، و لەبەر ئەم هۆکارەش جەخت لەسەر گرنگیی ئەم قۆناغەی تەمەنی منداڵ کراوەتەوە بۆ گەشەکردنی لە داهاتوودا.

شایەنی باسە کە سروشتی خزمەتگوزارییەکانی دەستێوەردانی پێشوەختە و هۆکارەکانی پێشکەشکردنی، لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر بەپێی جیاوازیی پێداویستییەکانی دەگۆڕێت.

ئامانجی سەرەکی لە دەستێوەردانی پێشوەختە لە بوارەکانی پەروەردەی تایبەتدا بەمانە دادەنرێت:

• کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی کەمئەندامی لەسەر منداڵ و خێزانەکەی لە ڕووی کۆمەڵایەتی، ئەکادیمی، ڕەفتاری و دەروونییەوە.
• زیادکردنی قبووڵکردنی منداڵ لەلایەن کۆمەڵگەوە و تێگەیشتن لە پێداویستییەکانی و بەکارهێنانی تواناکانی.
• هەروەها دەستێوەردانی پێشوەختە ئامانجی بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان منداڵ و دایکوباوکییەتی لە ڕێگەی ڕاهێنانیان لەسەر چەندین لێهاتوویی، و چۆنیەتی پێکەوە ژیانی هەردوولایان لەگەڵ یەکتردا.
• هەروەها دەستێوەردانی پێشوەختە گرنگە بۆ پێشگرتن لە دواکەوتنی زمان و بۆ گەشەپێدانی توانستە سۆزداری و کۆمەڵایەتییەکانی منداڵ، کە ئەمانە بێگومان توخمگەلێکن هەم منداڵ و هەم خێزانەکەی پێویستیان پێیانە.
• هەروەها دەستێوەردانی پێشوەختە کاریگەرییەکی گەورەی هەیە لە گونجانی خێزان و کەمکردنەوەی بارگرانییە ماددی و مەعنەوییەکان لە داهاتوودا کە لە ئەنجامی بوونی حاڵەتی کەمئەندامی لەلایاندا دروست دەبێت.
• لەبەر ئەوە ئامانجی کۆتایی دەستێوەردانی پێشوەختە بریتییە لە جێبەجێکردنی ستراتیژییە خۆپارێزییەکان بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی ڕوودان یان ئاستی توندیی بارودۆخەکانی کەمئەندامی یان ناتوانی، و ستراتیژییە خۆپارێزییەکان یان سەرەتایین یان دووەمین.

ئەو گرووپە ئامانجدارانەی منداڵان کە بەرنامەکانی دەستێوەردانی پێشوەختەیان پێشکەش دەکرێت:

١- ئەو منداڵانەی کە دەناڵێنن بەدەست دواکەوتنی گەشەکردنەوە

٢- ئەو منداڵانەی کە حاڵەتی نەخۆشییەکەیان بەرەو دواکەوتنی گەشەکردن تێکدەچێت

٣- ئەو منداڵانەی کە لە مەترسیی تووشبوون بە دواکەوتنی گەشەکردندان ئەگەر بەرنامەکانی دەستێوەردانی پێشوەختەیان پێشکەش نەکرێت.

دەستێوەردانی پێشوەختە چەندین شێوازی هەیە، لەوانە:

• دەستێوەردانی پێشوەختە لە سەنتەر و ماڵەوە پێکەوە.
• دەستێوەردانی پێشوەختە لە نەخۆشخانەکاندا.
• دەستێوەردانی پێشوەختە لە ڕێگەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە (هۆشیارکردنەوە).

لە کاتی باسکردنی دەستێوەردانی پێشوەختەدا، پرسیار لەسەر چۆنیەتی و شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان دێتە ئاراوە؟

لە پەروەردەدا زاراوەی شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری Service delivery بە واتای ئەو ڕێکخستنە کارگێڕییانە بەکاردێت کە بۆ گەیاندنی یارمەتیی فێرکاری بە منداڵانی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان بەکاردەهێنرێن.

ئەم شێوازانە لە ڕوانگەی جۆری چوارچێوەی شوێنەکەوە پێناسە دەکران کە خزمەتگوزارییەکەی تێدا پێشکەش دەکرێت (پۆلی تێکەڵکردن، پۆلی تایبەت، ژووری سەرچاوەکان، قوتابخانەی ڕۆژانە، قوتابخانەی مانەوە، ناو ماڵ).

ئەم ئاراستەیە وای لە توێژەران و پسپۆڕان کرد سەرنجیان لەسەر پرسی لە کوێ دەبێت منداڵەکە دابنرێت چڕ بکەنەوە زیاتر لە سەرنجدان لەسەر پرسی چی دەبێت لەو شوێنە بۆ منداڵەکە پێشکەش بکرێت!!

لەبەر ئەوە دەبێت پەروەردەی تایبەت شتێکی تایبەت پێشکەش بکات، شتێکی زیادە و نائاسایی زیاتر لەوەی لە پۆلی ئاساییدا پێشکەش دەکرێت.

دەن Dunn (In: Peterson , 1987) چوار شێوازی بۆ ڕێکخستنەکان پێشنیار کرد کە پسپۆڕان دەتوانن بۆ یارمەتیدانی ئەو قوتابییانەی پێداویستیی تایبەتیان هەیە بەکاریبهێنن، و دەن جەخت لەسەر پێکهاتەکانی بەرنامەی پەروەردەی تایبەت دەکاتەوە، و خزمەتگوزارییەکان لە ڕوانگەی ئەوەی کە دەبێت پەروەردەی تایبەت بە چ شتێک جیابکرێتەوە وەسف دەکات.

کێشەی ئاراستەی یەکەم کە گرنگی بە شوێن دەدات، و ئاراستەی دووەم کە گرنگی بە ناوەڕۆک دەدات، ئەوەیە کە جەخت لەسەر گرنگیی ڕێکارە کرداری و عەمەلییەکان ناکەنەوە کە لە ڕێگەیانەوە خزمەتگوزارییەکان دەگەن.

لەبەر ئەوە گۆڕانکارییەک لە پێناسەی "پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری" دەرکەوت، بەجۆرێک کە زاراوەکە جەختی لەسەر پڕۆسەکە Process کردەوە.

ئەم پێناسەیە جەخت لەسەر ستراتیژییەکان و چالاکییە بەکارهاتووەکان لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە تایبەتەکاندا دەکاتەوە، و ئەمەش پلاندانان بۆ هەموو هەنگاوەکان یان پڕۆسەکانی خوارەوە دەگرێتەوە:

کێ خزمەتگوزارییەکان وەردەگرێت، کەی دەست پێدەکات و چەند کات دەخایەنێت، چ خزمەتگوزارییەک پێشکەش دەکرێت، لە کوێ پێشکەش دەکرێت، کێ خزمەتگوزارییەکە ئەنجام دەدات.

و لەبەر ئەوەی شێوازە باوەکانی ئێستا لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکاندا هێشتا پەیڕەوی لە شێوازی نەریتی دەکەن، ئەم شێوازانە پۆلێن دەکرێن بەپێی شێوازیشوێنکە خزمەتگوزارییە تایبەتەکانی تێدا پێشکەش دەکرێت.

و شێوازەکان دابەش دەبن بۆ دوو گرووپ:

١/ شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری لە ناو ماڵدا.

لەم جۆرەی شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریدا، خزمەتگوزارییەکان لە ناو ماڵدا دەگەیەنرێنە منداڵانی خاوەن پێداویستی و خێزانەکانیان.

ئەمەش لە ڕێگەی:

• پاڵپشتیکردنی خێزان
• بەرنامەکانی سەردانیکردنی خێزان.

٢/ شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری لە ناو سەنتەردا.

ئەم شێوازە پشت دەبەستێت بە هێنانی منداڵەکە لەلایەن خێزانەکەیەوە بۆ ناو بەرنامەیەکی دەستێوەردانی پێشوەختە لە یەکێک لە سەنتەرەکاندا کە تێیدا خزمەتگوزارییە داواکراوەکان لەلایەن پسپۆڕانەوە پێشکەش دەکرێن. دەستێوەردان لەسەر بنەمای تاکەکەسی یان گرووپی ژمارە کەم ئەنجام دەدرێت، و زۆربەی پڕۆگرامەکان مەیلیان بەرەو بەکارهێنانی مۆدێلە گەشەیی و چارەسەرییەکانە.

لە گرنگترین جۆرەکانی ئەم شێوازانە:

• سەنتەرەکانی دایک - منداڵ.
• سەنتەرەکانی چاودێریکردنی گەشەی منداڵ.
• سەنتەرەکانی تێکەڵکردنی پێچەوانە.
• باخچەکانی ساوایان.

لە کۆتاییدا

خێزان ڕۆڵێکی زۆر گەورە دەگێڕێت لە ڕێگەی بەشداریکردن لە بەرنامەکانی دەستێوەردانی پێشوەختەدا، و دەبێت کاریگەرییەکانی بەرنامەکان گشتگیر بکرێن بۆ سەر ئەندامانی خێزانەکە، تا سوودەکە بۆ خێزانەکە و بەتایبەتی بۆ منداڵەکە بێتە دی.

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.