ڕێبەری دایکوباوکان بۆ تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم

ئەگەر لەم دواییانەدا زانیوتە کە منداڵەکەت بە تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم دەستنیشان کراوە، لەوانەیە پرسیارت لا دروست بووبێت و نیگەران بیت دەربارەی ئەوەی لە دواییدا چی دێت. هەموو دایکوبابێک ئامادە نییە بۆ بیستنی ئەوەی کە منداڵەکەی تێکچوونێکی هەیە، و دەستنیشانکردنی تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم لەوانەیە بە تایبەتی نیگەرانکەر بێت. رەنگە دڵنیا نەبیت لەوەی چۆن بە باشترین شێوە یارمەتی منداڵەکەت بدەیت، یان سەرت لێ تێکچووبێت لەو هەموو ئامۆژگارییە چارەسەرییانەی لە هەموو لایەکەوە بۆت دێن. یان لەوانەیە پێت وترابێت کە تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم دۆخێکی درێژخایەنی بێ‌چارەسەرە، ئەمەش وات لێدەکات نیگەران بیت لەوەی هەر کارێک دەیکەیت هیچ جیاوازییەک دروست ناکات.

زۆر چارەسەر هەن کە دەتوانن یارمەتی منداڵان بدەن بۆ بەدەستهێنانی کارامەیی نوێ و زاڵبوون بەسەر کۆمەڵێک ئاستەنگی فراواندا، لە خزمەتگوزارییە حکومییە بێبەرامبەرەکانەوە تا چارەسەری ڕەفتاری لە ماڵەوە و بەرنامەکانی قوتابخانە، کە یارمەتی دابین دەکەن بۆ دابینکردنی پێداویستییە تایبەتەکانی منداڵەکەت و یارمەتیدانی بۆ فێربوون و گەیشتن بە سەربەخۆیی.

کاتی کە چاودێری منداڵێکی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم دەکەیت، گرنگیشە کە ئاگاداری خۆت بیت. بەهێزبوونت لە ڕووی سۆزدارییەوە رێگەت پێدەدات ببیتە باشترین باوان کە دەتوانیت بۆ منداڵەکەت بیت. ئەم ئامۆژگارییانەی باوانێتی دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ئاسانکردنی ژیان لەگەڵ منداڵێکی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم.

چاوەڕێی دەستنیشانکردن مەکە

وەک باوانی منداڵێکی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم یان دواکەوتنی گەشەکردن، باشترین کار کە دەتوانیت بیکەیت ئەوەیە دەستبەجێ دەست بە چارەسەر بکەیت. هەر کە گومانت لە بوونی کێشەیەک کرد، داوای یارمەتی بکە. چاوەڕێ مەکە بزانیت ئایا منداڵەکەت زاڵ دەبێت بەسەر کێشەکەدا یان نا. چاوەڕێی دەستنیشانکردنی فەرمی مەکە. دەستێوەردانی پێشوەختە کاریگەرترین ڕێگایە بۆ خێراکردنی گەشەی منداڵەکەت و کەمکردنەوەی نیشانەکانی ئۆتیزم.

دوای دەستنیشانکردنی منداڵەکەت بە تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم چی دەبێت؟

ئاشنا بە بە تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم. هەرچەندە زیاتر دەربارەی تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم بزانیت، باشتر ئامادە دەبیت بۆ بڕیاردانی ڕوون بۆ منداڵەکەت. خۆت لەسەر بژاردەکانی چارەسەر هۆشیار بکەرەوە، پرسیار بکە، و بەشدار بە لە هەموو بڕیارەکانی چارەسەرکردندا.

ببە بە شارەزا لە منداڵەکەتدا. بزانە چی هاندەری ڕەفتارە پڕ لە ئاستەنگەکانی منداڵەکەتە و چی دەبێتە هۆی وەڵامدانەوەی ئەرێنی. ئەگەر لەوە تێبگەیت کە چی کاریگەری لەسەر منداڵەکەت هەیە، باشتر دەبیت لە دۆزینەوەی کێشەکان و مامەڵەکردنی دروست لەگەڵیان، و کەمکردنەوەی ئاستەنگە ڕۆژانەکانی منداڵەکە.

منداڵەکەت قبووڵ بکە. لەبری سەرنجدان لەسەر ئەوەی چۆن منداڵە خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزمەکەت لە منداڵانی دیکە جیاوازە و چی "کەمە"، ڕاهێنان لەسەر قبووڵکردن بکە. چێژ لە تایبەتمەندییە تایبەتەکانی منداڵەکەت وەربگرە و ئاهەنگ بگێڕە بۆ سەرکەوتنە بچووکەکانی و لە بەراوردکردنی منداڵەکەت لەگەڵ کەسانی دیکە بوەستە. هەستکردن بە خۆشەویستی و قبووڵکردنی بێ مەرج زیاتر لە هەر شتێکی تر یارمەتی منداڵەکەت دەدات.

کۆڵ مەدە. مەحاڵە پێشبینی ڕێڕەوی تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم بکرێت. پێشوەختە مەکەوەرە ناو دەرئەنجامگیری دەربارەی ئەوەی ژیان بۆ منداڵەکەت چۆن دەبێت. وەک هەر کەسێکی تر، کەسانی خاوەن تێکچوونی ئۆتیزم تەمەنێکی تەواویان لەبەردەمدایە بۆ گەشەکردن و پەرەپێدانی تواناکانیان.

چۆن دەتوانیت یارمەتی منداڵە خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزمەکەت بدەیت؟

ئامۆژگاریی یەکەم: فێربوونی هەموو ئەو شتانەی دەتوانیت دەربارەی تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم و بەشداریکردن لە چارەسەردا، هەنگاوێکی گەورە بەرەو پێشەوە دەبێت بۆ یارمەتیدانی منداڵەکەت. سەرەڕای ئەوەش، ئەم ئامۆژگارییانەی خوارەوە ژیانی ڕۆژانە لە ماڵەوە بۆ خۆت و منداڵەکەت ئاسانتر دەکەن:

- جێگیر بە. ئەو منداڵانەی تووشی تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم بوون رووبەڕووی زەحمەتی دەبنەوە لە جێبەجێکردنی ئەوەی لە شوێنێکدا فێری بوون (وەک: سەنتەر یان قوتابخانە) لەسەر شوێنەکانی دیکە، بە ماڵەوەشەوە. بۆ نموونە: رەنگە منداڵەکەت زمانی ئاماژە لە قوتابخانە بۆ پەیوەندیکردن بەکاربهێنێت، بەڵام لە ماڵەوە ئەو کارە نەکات. بەدەستهێنانی جێگیری لە ژینگەی منداڵەکەتدا باشترین ڕێگایە بۆ پتەوکردنی فێربوون. بزانە چارەسەرکارانی منداڵەکەت چی دەکەن و لە ماڵەوە بەدواداچوون بۆ تەکنیکەکانیان بکە. لێکۆڵینەوە لە ئەگەری ئەنجامدانی چارەسەر لە زیاتر لە شوێنێکدا بکە بۆ هاندانی منداڵەکەت بۆ گواستنەوەی ئەوەی فێری بووە لە ژینگەیەکەوە بۆ ژینگەیەکی تر. گرنگیشە جێگیر بیت لە شێوازی کارلێککردنت لەگەڵ منداڵەکەت و مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەفتارە سەختەکان.

- پابەند بە بە خشتەی کاتییەوە. منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم مەیلیان بەرەو ئەوەیە باشتر ئەدا بکەن کاتێک خشتە یان ڕۆتینێکی زۆر ڕێکخراویان هەیە. خشتەیەک بۆ منداڵەکەت دابنێ، بە کاتی ڕێکخراو بۆ ژەمەکان، دانیشتنەکانی چارەسەری، قوتابخانە و کاتی خەوتن. ئەگەر گۆڕانکارییەک لە خشتەکەدا هەبوو کە لێی دەرباز نەدەبوو، ئەوا پێشوەختە منداڵەکەت بۆ ئەوە ئامادە بکە.

- پاداشتی ڕەفتاری باش بدەرەوە. بەهێزکردنی ئەرێنی دەتوانێت ڕۆڵێکی زۆر گەورە لەگەڵ منداڵانی خاوەن تێکچوونی ئۆتیزم بگێڕێت، بۆیە هەوڵ بدە سەرنجی ڕەفتارە باشەکان بدەیت. ستایشیان بکە کاتێک بە شێوەیەکی گونجاو ڕەفتار دەکەن یان کارامەیییەکی نوێ فێر دەبن، زۆر دیاریکراو بە دەربارەی ئەو ڕەفتارەی ستایشی دەکەیت. هەروەها بەدوای ڕێگەی دیکەدا بگەڕێ بۆ پاداشتکردنەوەیان لەسەر ڕەفتاری باش، وەک پێدانی ستیکەرێک یان ڕێگەپێدانیان بە یاریپێکردنی یارییەکی دڵخواز.

- ناوچەیەکی سەلامەتیی ماڵەوە دروست بکە. شوێنێکی تایبەت لە ماڵەکەتدا تەرخان بکە کە منداڵەکەت بتوانێت تێیدا پشوو بدات و هەست بە سەلامەتی بکات. ئەمە ڕێکخستن و دیاریکردنی سنوورەکان بە شێوازێک دەگرێتەوە کە منداڵەکەت لێی تێبگات. ئاماژە بینراوەکان دەکرێت بەسوود بن (دانانی نیشانە لەسەر شریتی ڕەنگاوڕەنگ بۆ ناوچە قەدەغەکراوەکان، و دیاریکردنی کەلوپەلەکانی ماڵەوە بە وێنە). لەوانەیە پێویستت بەوەش بێت دڵنیا بیتەوە لە ڕێکارەکانی سەلامەتی لە ماڵەوە، بەتایبەتی ئەگەر منداڵەکەت تووشی هەڵچوونی تووڕەیی یان هەر ڕەفتارێکی دیکەی زیانگەیاندن بە خۆ ببێت.

ئامۆژگاریی دووەم: بەدوای ڕێگاکانی پەیوەندیکردنی ناڕستەییدا بگەڕێ.

پەیوەندیکردن لەگەڵ منداڵێکی تووشبوو بە ئۆتیزم لەوانەیە کارێکی سەخت بێت، بەڵام پێویستت بە قسەکردن - یان تەنانەت دەستلێدانیش - نییە بۆ پەیوەندیکردن و بەستنەوە. تۆ لە ڕێگەی چۆنیەتی سەیرکردنی منداڵەکەت، تۆنی دەنگت، و زمانی جەستەت - و رەنگە لە ڕێگەی چۆنیەتی دەستلێدانت لە منداڵەکەتەوە پەیوەندی دەبەستیت. منداڵەکەشت پەیوەندیت لەگەڵ دەبەستێت، تەنانەت ئەگەر هەرگیز قسەش نەکات. تەنها پێویستە لە زمانی پەیوەندیکردن تێبگەیت.

- بەدوای ئاماژە ناڕستەییەکاندا بگەڕێ. هۆشیار و بەئاگا بە، دەتوانیت فێر بیت چۆن ئەو ئاماژە ناڕستەییانە دەستنیشان بکەیت کە منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم بۆ پەیوەندیکردن بەکاریان دەهێنن. سەرنج بدە لە جۆری ئەو دەنگانەی دەریدەبڕن و دەربڕینەکانی دەموچاویان و ئەو ئاماژانەی بەکاریان دەهێنن کاتێک ماندوون، برسییانە، یان شتێکیان دەوێت.

- هۆکاری پاڵنەری پشت هەڵچوونی تووڕەیی بدۆزەرەوە. سروشتییە کاتێک بە هەڵە لێت تێبگەن یان پشتگوێت بخەن هەست بە بێزاری بکەیت، بۆ منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزمیش جیاواز نییە. لەوانەیە هەندێک ڕەفتاری نەخوازراو لەسەر منداڵەکەت دەربکەوێت وەک: هاوارکردن یان تووڕەبوون بۆ دەربڕینی بێئومێدی یان بۆ ڕاکێشانی سەرنجت.

- کات بۆ چێژوەرگرتن تەرخان بکە. منداڵی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم هێشتا منداڵێکە کە حەزی لە چێژ و یارییە. بۆ منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم و باوانیان، پێویستە ژیانێک لە دەرەوەی دانیشتنە چارەسەرییەکان هەبێت. کاتێک بۆ یاری دیاری بکە کاتێک منداڵەکەت ئامادەیە بۆ ئەوە. ڕێگاکانی چێژوەرگرتن پێکەوە بدۆزەرەوە لە ڕێگەی بیرکردنەوە لەو شتانەی وادەکەن منداڵەکەت زەردەخەنە بکات، پێبکەنێت و کارلێکت لەگەڵ بکات. لەوانەیە منداڵەکەت زیاتر چێژ لەم چالاکییانە وەربگرێت ئەگەر چارەسەری یان پەروەردەیی نەبن. سوودی زۆر گەورە لە چێژوەرگرتنت لە یاوەریی منداڵەکەت و لە چێژوەرگرتنی منداڵەکەت لە بەسەربردنی کاتێکی خۆش لەگەڵتدا دروست دەبێت. یاری بەشێکی سەرەکییە لە فێربوون بۆ هەموو منداڵان و نابێت وەک کارێک هەستی پێبکرێت.

- سەرنج بدە لە بابەتە هەستییەکانی منداڵەکەت. زۆرێک لە منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەبەقی ئۆتیزم بەدەست هەستیاریی زۆرەوە بۆ ڕووناکی، دەنگ، دەستلێدان، تام و بۆن دەناڵێنن. هەندێکی دیکەش بەدەست "کەم‌هەستیاری" بەرامبەر بە هاندەرە هەستییەکان دەناڵێنن. بزانە چ دیمەن، دەنگ، بۆن، جووڵە و هەستە بەرکەوتەییانە ڕەفتاری "نەخوازراو"ی منداڵەکەت وەک گریان یان هاوارکردن یان ئەوانی تر هان دەدەن، و چی دەبێتە هۆی وەڵامدانەوەی ئەرێنی. چی وا دەکات منداڵەکەت چێژ وەربگرێت؟ نیگەران بێت؟ دڵتەنگ بێت؟ ئەگەر لەوە تێبگەیت کە چی کاریگەری لەسەر منداڵەکەت هەیە، باشتر دەبیت لە گەڕان بەدوای کێشەکان و چارەسەرکردنیان، و ڕێگریکردن لەو بارودۆخانەی دەبنە هۆی کێشەی ڕەفتاری، و دروستکردنی ئەزموونی سەرکەوتوو.

- ئامۆژگاریی سێیەم: داڕشتنی پلانی چارەسەری بۆ منداڵەکەت

ڕۆڵی خێزان چەقە لە پلانی چارەسەریی منداڵەکەیدا، و بەشێکی سەرەکییە بۆ سەرکەوتنی ئەو بەرنامەیەی پێشکەش دەکرێت.

لەگەڵ بەردەستبوونی چەندین چارەسەری جیاواز، لەوانەیە سەخت بێت بزانیت کام ڕێباز بۆ منداڵەکەت گونجاوە. بیستنی پێشنیاری جیاواز لەلایەن باوان، مامۆستایان و پزیشکانەوە رەنگە بابەتەکان ئاڵۆزتر بکات. لە کاتی داڕشتنی پلانی چارەسەری بۆ منداڵەکەت، لەبەرچاوی بگرە کە هیچ شێوازێکی چارەسەری یەکگرتوو نییە کە بۆ هەمووان گونجاو بێت. هەر کەسێک لە تەبەقی ئۆتیزمدا بێهاوتایە، بە خاڵی بەهێز و خاڵی لاوازی جیاوازەوە، و هەمیشە بەدوای ئەو چارەسەرانەدا بگەڕێ کە کاریگەرییان بە شێوەیەکی زانستی لەگەڵ خاوەن ئۆتیزمەکاندا سەلمێنراوە.

دەبێت چارەسەری منداڵەکەت بەپێی پێداویستییە تاکەکەسییەکانی ئەو دابڕێژرێت. تۆ ئاگاداری منداڵەکەتیت، بۆیە لەسەر تۆیە دڵنیا بیتەوە لە دابینکردنی ئەم پێداویستییانە. دەتوانیت ئەمە بکەیت لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی ئەم پرسیارانەی خوارەوە بۆ خۆت:

- خاڵە بەهێزەکان و خاڵەکانی پێداویستیی منداڵەکەم چین؟

- کام ڕەفتارانە زۆربەی کێشەکان دروست دەکەن؟ کام کارامەییە گرنگانە هەن کە منداڵەکەم نییەتی؟

- منداڵەکەم چۆن بە باشترین شێوە فێر دەبێت - لە ڕێگەی بینین، گوێگرتن یان ئەنجامدانەوە؟

- منداڵەکەم لە چی چێژ وەردەگرێت - و چۆن دەتوانرێت ئەم چالاکییانە لە چارەسەر و پتەوکردنی فێربووندا بەکاربهێنرێن؟

- لە کۆتاییدا، لەبەرچاوی بگرە کە بەبێ گوێدانە پلانی چارەسەریی هەڵبژێردراو، بەشداریکردنت گرنگە بۆ سەرکەوتنی.

دەتوانیت یارمەتی منداڵەکەت بدەیت لە بەدەستهێنانی زۆرترین سوود لە چارەسەرەکە لە ڕێگەی کارکردنی شانبەشانی تیمی چارەسەر و بەدواداچوونی چارەسەر لە ماڵەوە.

سەرچاوە

.https://www.helpguide.org/articles/autism-learning-disabilities/helping-your-child-with-autism-thrive.htm

وتارە پەیوەندیدارەکان:

چۆنیەتی پەرەپێدانی کارامەییەکانی منداڵانی خاوەن تێکچوونی ئۆتیزم لە ماوەی قەیرانی کۆرۆنادا؟

ڕاهێنان لەسەر بەکارهێنانی تەوالێت

بابەتێکمان پێشنیار بۆ بکە کە ئارەزوو دەکەیت لە وتارەکانماندا بیخوێنیتەوە

[email protected]

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.