ئایا دەکرێت ئۆتیزم چارەسەر بکرێت؟

پزیشکان لە چەندین دەیەی ڕابردووەوە دەزانن کە ژمارەیەکی کەم لەو منداڵانەی دەستنیشانی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان بۆ کراوە وا دەردەکەوێت کە بەسەریدا زاڵ بوون. توێژینەوەیەکی نوێ گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە هەندێک لەو منداڵانەی وا بیردەکرایەوە ئۆتیزمی سووکیان هەیە لە دەستنیشانکردنەکە «تێدەپەڕن»، بەڵام زۆربەیان بەردەوام دەبن لە کێشە لە زمان و ڕەفتاردا. ئەم توێژینەوەیە یەکەم توێژینەوە نییە لە جۆری خۆیدا بۆ بەڵگەدارکردنی حاڵەتەکانی «چاکبوونەوە» لە ئۆتیزم.

بەڵام ئەوە چی دەگەیەنێت بۆ ئەو منداڵانە؟

توێژەری سەرەکی، دکتۆرە لیزا شولمان، گەیشتە ئەو ئەنجامانەی کە ئاماژە بەوە دەکەن کە زۆرینەی هەرە زۆریان هێشتا ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبنەوە و پێویستیان بە پاڵپشتی هەیە. هەروەها تیمەکەی بۆیان دەرکەوت کە لە نێوان ٣٨ منداڵدا کە لە دەستنیشانکردنی ئۆتیزم «تێپەڕیون»، زۆربەیان بەدەست حاڵەتەکانی ترەوە دەناڵێنن - وەکگرفتەکانی فێربوون، تێکچوونی کەمیی سەرنج و فرەجووڵەیی (ADHD)، و تێکچوونەکانی دڵەڕاوکێ.

بۆچی دەستنیشانکردنی ئەم منداڵانە گۆڕا؟

یەکێک لە ئەگەرەکان ئەوەیە کە دەستنیشانکردنی سەرەتایی هەڵە بووە و لە بنەڕەتدا تووشیئۆتیزمنەبووبوون. بەڵام ئەوەش لەوانەیە کە وەڵامدانەوەیان هەبووبێت بۆ چارەسەری زوو کە ئامانجی پاڵپشتی گەشەیان بووە. شولمان پێیوایە هەردوو ئەگەرەکە ڕاستن. شولمان ڕوونی کردەوە کە ٥٦٩ منداڵ لە توێژینەوەکەدا پێش تەمەنی سێ ساڵی دەستنیشان کرابوون. ئەوەی وەک ئۆتیزم دەردەکەوێت لە منداڵێکی تەمەن دوو ساڵدا، لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاواز دەربکەوێت لەگەڵ گەورەبوونی منداڵەکەدا. بۆ نموونە، منداڵێکی تەمەن دوو ساڵ لەوانەیە بەدەست تێکچوونی دڵەڕاوکێوە بناڵێنێت، بەڵام منداڵان لەم تەمەنەدا ناتوانن دەربڕینی هەستەکانیان بکەن و تەنها کاتێک منداڵەکە گەورە دەبێت زیاتر ڕوون دەبێتەوە.

لە لایەکی ترەوە، چارەسەری ڕەفتاریی زوو دەتوانێت یارمەتی منداڵانی تووشبوو بە ئۆتیزم بدات لە دروستکردنی لێهاتووییە کۆمەڵایەتی و زمانییەکانیاندا، و کەمکردنەوەی کێشە ڕەفتارییەکان. بۆیە ئەو منداڵە بچووکانەی کە وەڵامدانەوەیان هەیە، لەوانەیە لە قۆناغێکی دیاریکراودا پێوەرەکانی ئۆتیزمیان تێدا نەمێنێت. شولمان پێیوایە کۆمەڵێک لە منداڵان هەن کە لەوانەیە هەرگیز تووشی ئۆتیزم نەبووبن، و هەندێکیشیان وەڵامدانەوەیان بۆ دەستێوەردانی زوو هەیە.

جەیمس کۆنێڵ بەڕێوەبەری سەرەکیی کلینیکییە لە پەیمانگەی درێکسێل بۆ ئۆتیزم لە فیلادلفیا. ئەویش هاوڕا بوو لەسەر ئەوەی کە لای منداڵانی بچووک، لەوانەیە «دیاریکردنی قورس بێت» کە ئایا دەستنیشانکردنەکەیان ئۆتیزمە یان هەر شتێکی تر. بە پێی کۆنێڵ، کە بەشداریی لەم توێژینەوەیەدا نەکردووە، دواکەوتنی گەشە، دواکەوتنی زمان و دڵەڕاوکێی جیابوونەوە لای ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ٢٤ مانگدایە دەکرێت وەکو ئۆتیزم دەربکەون. هەروەها پێیوایە کە زۆربەی ئەم منداڵانە، ئەگەر هەمووشیان نەبن، تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان نەبووە.

ڕۆڵی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و چارەسەری چڕ

بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە ئەو منداڵانەی بە هەڵە دەستنیشانی ئۆتیزمیان بۆ کراوە سوودیان لە چارەسەر وەرنەگرتبێت. کۆنێڵ دەڵێت خزمەتگوزارییە زووەکان و چڕەکان دەکرێت زۆر بەسوود بن بۆ منداڵانی تووشبوو بە ئۆتیزم، و هەروەها بۆ ئەو منداڵانەش کە بەدەست دواکەوتنی گەشەوە دەناڵێنن.

لە ڕاستیدا، لەوانەیە ئەو منداڵە بچووکانەی کە بە تایبەتی کێشەی گەشەیان هەیە دەستنیشانی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان بۆ بکرێت تاوەکو شایستەی ئەم جۆرە چارەسەرە چڕە بن. دەستنیشانکردنی ئۆتیزم منداڵ شایستە دەکات بۆ وەرگرتنی خزمەتگوزارییەکان - ئەو خزمەتگوزارییانەی ئەم منداڵانە پێویستیان پێیەتی - بەم شێوەیە منداڵەکە وەک ئۆتیزم دەستنیشان دەکرێت بەڵام تووشبوو نییە و «پزیشکەکان ئەمە دەزانن، دایکوبابەکان ئەمە دەزانن.»

نوێترین ئەنجامەکان کە بەم دواییانە لە گۆڤاری زانستی دەماری منداڵاندا بڵاوکراونەتەوە، پشتیان بە تۆماری ٥٦٩ منداڵ بەستووە کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٣ لە سەنتەرێکی توێژینەوەدا تووشبوونیان بە ئۆتیزم دەستنیشان کراوە. دوای چوار ساڵ، ٣٨ لەو منداڵانە چیتر پێوەرەکانی دەستنیشانکردنیان تێدا نەمابوو.

بەپێی شولمان، هەموویان یەک شتی هاوبەشیان هەبوو. ئەوەیان هەبوو کە لە سەرەتادا وەک نیشانەی سووکتر دەردەکەوت؛ لە بەشە هەرە توندەکەی شەبەنگەکەدا نەبوون.

نزیکەی هەموویان پێشهاتیان لە دەستنیشانکردنەکانیاندا بەخۆوە بینی. ٦٨٪یان هێشتا بەدەست گرفت لە زمان یان فێربوونەوە دەناڵێنن.

نیوەیان بە تێکچوونی ڕەفتاریی «دەرەکی» دەستنیشان کران - وەک تێکچوونی فرەجووڵەیی و کەمیی سەرنج و تێکچوونی یاخیبوونی دژبەر - لە کاتێکدا چارەکێکیان بەدەست حاڵەتەکانی تەندروستی دەروونیی «ناوەکی»یەوە دەناڵێنن، لەوانە تێکچوونەکانی دڵەڕاوکێ و تێکچوونی وەسواسیی زۆرەملێ. دوو منداڵ بەدەست نەخۆشی دەروونیی توندترەوە دەناڵێنن کە دەروونپەرێشی دەگرێتەوە. توێژەران زیادیان کرد کە سێ منداڵ هەبوون کە هیچ دەستنیشانکردنێکی بەدیلیان «مسۆگەر» نەکردبوو.

کۆنێڵ گوتی لەوانەیە ئەم منداڵانە لە بنەڕەتدا هەرگیز ئۆتیزمیان نەبووبێت. و گوتی: «زۆربەی توێژەران هاوڕان لەسەر ئەوەی کە منداڵان لە ئۆتیزم چاک نابنەوە - بەڵام بابەتەکە کەمتر دیار دەبێت».

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.