هەموو کەمئەندامییەک دیار نییە

ڕۆژی جیهانیی کەمئەندامان لە سێی کانوونی یەکەمی هەموو ساڵێکدا دێتەوە لامان، کە دروشمی نوێبووەوە لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت بە ئامانجی بڵاوکردنەوەی هۆشیاری دەربارەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان. دروشمی ئەمساڵ "هەموو کەمئەندامییەک دیار نییە" بوو بۆ تیشکخستنە سەر کەمئەندامیی شاراوە. ئایا دەبێت ئەم کەمئەندامییانە چی بن و دیارترین ئاستەنگە پەیوەندیدارەکانیان کامانەن؟ ئەوەیە کە لەم وتارەدا باسی دەکەین.

دەستەواژەی "کەمئەندامی" ئاماژەیە بۆ چەترێکی فراوان لە بارودۆخە تەندروستییەکان کە تواناکان و شیاوییە دەروونی، عەقڵی، یان جەستەییەکانی تاک لاواز دەکەن. بەزۆری دەبینین کە کەمئەندامییە جەستەییەکان کە دەتوانرێت ببینرێن پشکی شێری بایەخپێدان وەردەگرن. بەڵام جۆری جیاواز لە کەمئەندامی هەن کە پێیان دەوترێت کەمئەندامیی شاراوە. ئەم کەمئەندامییانە دیار نین و ناتوانرێت بە ئاسانی بناسرێنەوە.

تایبەتمەندییەکانی کەمئەندامیی شاراوە

کۆمەڵێک تایبەتمەندیی بنەڕەتی بۆ کەمئەندامیی شاراوە هەن، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

١. کەسانی تر ناتوانن بیبینن.

٢. پێویستی بە بەکارهێنانی کەرەستە و ئامرازی پاڵپشتیی بینراو یان بەرجەستە نییە (وەک: گۆچان یان کورسیی جووڵاو)

٣. درێژخایەنن.

٤. هەندێک لە نیشانەکانی کەمئەندامیی شاراوە دەتوانرێت لە ڕێگەی دەرمان یان دانیشتنەکانی شیاندنی ڕەفتارییەوە کۆنترۆڵ بکرێن.

٥. جۆرێک لە ئازاری جەستەیی یان دەروونیی بەردەوام بۆ تاک دروست دەکات.

دیارترین جۆرەکانی کەمئەندامیی شاراوە:

تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم: ڕێژەی ژمارەی ئەو کەسانەی کە لە سەرانسەری جیهاندا بە تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم دەستنیشان کراون ٪١ە. کاریگەرییەکانی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم لەسەر ژیانی ئەو کەسانەی تووشی بوون جیاوازە. بە گشتی، ئەم کەسانە ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبنەوە لە لێهاتووییەکانی پەیوەندیکردنی کۆمەڵایەتیدا و هەندێک ڕەفتاری نەریتی و دووبارەبووەوە نیشان دەدەن. لەوانەیە ئەو کەسانەی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان هەیە تووشی لێکەوتەی جەستەیی یان دەروونی ببن بەهۆی هەندێک تێکچوونی هاوپێچەوە وەک: کێشەکانی هەرس، خەو، فێ و نەخۆشییە دەروونییەکانی تر.

تێکچوونی فرەجووڵەیی و کەمیی سەرنجدان: نیشانەکانی ئەم تێکچوونە بە شێوەی ئاستەنگی جیاواز لە کۆنترۆڵکردنی جووڵە، پاراستنی سەرنج و ڕاگرتنی هەڵچوون دەردەکەون. تێکچوونی فرەجووڵەیی و کەمیی سەرنجدان دەکرێت کاریگەری لەسەر دەستکەوتی ئەکادیمی و تواناکانی تاک بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەی دەوروبەر و پابەندبوون بە ڕێنماییەکان هەبێت.

گرفتەکانی فێربوون: بریتییە لە کێشەکانی پەیوەست بە توانای تاک بۆ بەدەستهێنانی زانیاریی نوێ و لێکدانەوە و بەکارهێنانیان. کاریگەرییەکانی بەپێی جۆری ئەو گرفتەی تاک ڕووبەڕووی دەبێتەوە دەگۆڕێت، بە جۆرێک هەندێک لەوانەی گرفتی فێربوونیان هەیە ڕووبەڕووی زەحمەتی لە خوێندنەوە، نووسین، یان ژمێریاریدا دەبنەوە. ڕووبەڕووی ئاستەنگ لە ئەدای جووڵەییدا دەبنەوە کە تواناکانیان بۆ کۆنترۆڵکردنی وردی جووڵەی لەشیان لاواز دەکات. هەروەها هەندێک لەوانەی گرفتی فێربوونیان هەیە ڕووبەڕووی کێشە لە پرۆسێسکردنی بیستن یان بینیندا دەبنەوە کە لەوانەیە ببێتە هۆی ئاستەنگ لە لێکدانەوە و تێگەیشتن لە زانیارییە بیستراو یان بینراوەکان.

تێکچوونە دەروونییەکان: کۆمەڵێک تێکچوون هەن وەک دڵەڕاوکێ و خەمۆکی کە کاریگەری لەسەر تەندروستیی دەروونیی تاک دادەنێن.

ئاستەنگەکانی پەیوەندیدار بە کەمئەندامیی شاراوە:

کەسانی خاوەن کەمئەندامیی شاراوە ڕووبەڕووی ئاستەنگی جۆراوجۆر دەبنەوە، لە خوارەوە ڕوونکردنەوەی دیارترینیان هاتووە:

١. کەمیی هۆشیاری سەبارەت بەم کەمئەندامییانە و ئەو ئاستەنگانەی لەگەڵیاندا دێن. هەندێک جار، دەبینین کە بە چاوێکی سەرسوڕمانەوە دەڕوانرێتە ئەو کەسانەی کەمئەندامیی شاراوەیان هەیە لەکاتی بەکارهێنانی شوێنە گشتییەکان کە بۆ کەسانی خاوەن کەمئەندامی تەرخان کراون. پێویستە هەڵمەتی ڕێکوپێک لە کەناڵە جیاوازەکاندا بکرێت (تەلەفزیۆن و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە قوتابخانە و زانکۆکان و ئەوانی تردا) بۆ زیادکردنی بڵاوکردنەوەی هۆشیاری سەبارەت بەم کەمئەندامییانە و ڕادەی بڵاوبوونەوەیان.

٢. بەهۆی نەبوونی خزمەتگوزاریی گونجاوی پشکنین، دەستنیشانکردن و چارەسەر، لەوانەیە کەسانی خاوەن کەمئەندامیی شاراوە نەزانن کە ئەم کەمئەندامییانەیان هەیە. ڕاهێنانی مامۆستایان و کارمەندانی تەندروستی لەسەر شێوازەکانی پشکنین و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم جۆرە کەمئەندامییانە کارێکی گرنگە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی ئەم کەمئەندامییانە لەسەر ئەم کەسانە و خێزانەکانیان و کۆمەڵگە.

ژمارەی ئەو کەسانەی کەمئەندامیی شاراوەیان هەیە بە شێوەیەکی بەرچاو لە سەرانسەری جیهاندا لە زیادبووندایە لەگەڵ پەرەسەندنی خێرای ئامرازەکانی پشکنین و دەستنیشانکردن. لەبەر ئەوە، ڕۆژی جیهانیی کەمئەندامانی ئەمساڵ هات بۆ تیشکخستنە سەر ئەم شێوازە لە کەمئەندامی. ئەم وتارە هاوبەش بکە لەگەڵ هەر کەسێک کە پێتوایە گرنگیی پێدەدات.

سەرچاوەکان

Cochrane Eliza, 2020. Not Every Disability Is Visible’: What Are the Most Common ‘Invisible’ Disabilities?, Psychreg.

.https://www.psychreg.org/invisible-disabilities/

Center on Disability Studies, 2008. Hidden / Invisible Disabilities, SDDL Project, University of Hawai‘i.

.http://www.ist.hawaii.edu/training/hiddendisabilities/05_hidden_disabilities.php

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.