کردەوە بنچینەکراوەکان لەسەر بەڵگە چین؟

«کردەوە بنچینەکراوەکان لەسەر بەڵگە» چین؟

ئەو ڕێگە و شێوازە چارەسەرییانەن کە توێژەران لە ڕێگەی توێژینەوەی زانستییەوە کاریگەرییەکەیان سەلماندووە، و بڕیاردان بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی چاودێری و پەروەردەی لەسەر بنیات دەنرێت.

هەروەها توێژینەوەکان سەلماندوویانە کە ئەو کەسانەی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزمیان هەیە، لە دەستێوەردانی پێشوەختە و دەستێوەردانە گونجاوەکان بە درێژایی ژیانیان سوودمەند دەبن. فێربوون لە تەمەنی پێنج ساڵیدا ناوەستێت، بەڵکو کەسانی خاوەن ئۆتیزم دەتوانن سوود لەو چارەسەرانە وەربگرن کە شێوازە بنچینەکراوەکان لەسەر بەڵگە لەخۆدەگرن، وەک تەکنیکەکانی شیکردنەوەی ڕەفتار و پاڵپشتی بینراو، بۆ بەئامانجگرتنی ئەو لێهاتووییانەی کە پەیوەندیدارترن بە ژیانی ئەو کەسەوە.

تێبینی:

١. ناتوانرێت پێشبینی ئەوە بکرێت کە هەموو ئەم شێوازانە شیاوی جێبەجێکردن بن بۆ هەموو کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم

٢. پراکتیسیار پێویستی بە ڕاهێنانی چڕ هەیە لەسەر هەر یەک لە جۆرەکانی ئەو شێوازانەی کە لێرەدا باسیان دەکەین

٣. پراکتیسیار پێویستی بە پێوانی ڕادەی کاریگەریی ئەم شێوازانە هەیە لە ڕێگەی دانانی ئامانجی زیرەک بۆ هەر تاکێک کە ئەم شێوازانەی لەگەڵدا جێبەجێ دەکات.

٤. ئەم شێوازانە جۆر یان ئەو ئامانجانەت بۆ دیاری ناکەن کە دەکرێت کاریان لەسەر بکرێت، بەڵکو پشت بە توانای تۆ دەبەستێت لە دەرهێنانی ئەو ئامانجانەی کە ڕەنگە ئەو شێوازانە بۆیان گونجاو بن.

١. دەستێوەردانی بنچینەکراو لەسەر هاندەرە پێشینەییەکان:

Antecedent-based interventions (ABI)

دەستێوەردانی بنچینەکراو لەسەر هاندەرە پێشینەییەکان یەکێکە لە شێوازەکانی کردەوە بنچینەکراوەکان لەسەر بەڵگە، و تێیدا دەستێوەردانەکانی پێشینەکان بەکاردەهێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ڕەفتارە کێشەدارە دیاریکراوەکە و زیادکردنی ڕەفتاری خوازراو لە ڕێگەی دەستکاریکردنی ژینگەوە.

نموونە:

خالید کە خاوەنی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزمە و تەمەنی ٥ ساڵە، هەر جارێک دەچێتە ژووری پۆلەوە و یارییەکان دەبینێت خۆی فڕێ دەداتە سەر زەوی بە خواستی بەدەستهێنانی یارییەکان، پسپۆڕەکە هەموو بەیانییەک پێش چوونەژوورەوەی خالید بۆ ژووری پۆل یارییەکان لە شوێنێکی بەرز دادەنێت کە خالید بتوانێت بیانبینێت بەڵام گەیشتن پێیان ئەستەم بێت، و پێی دەڵێت کە سەرەتا دەست بە پرۆسەی فێربوون دەکەین پاشان دەتوانیت یاری بە یارییەکان بکەیت.

٢. دەستێوەردانە جێبەجێکراوەکان لەلایەن دایکوباوکەوە

Parent implemented interventions (PII)

دەستێوەردانە جێبەجێکراوەکان لەلایەن دایکوباوکەوە پێکهاتووە لەوەی پراکتیسیاران هاوکاری لەگەڵ دایکوباوکان دەکەن، و ڕادەهێنرێن لەسەر جێبەجێکردنی کردەوە بنچینەکراوەکان لەسەر بەڵگە (EBPs) لەگەڵ منداڵەکانیاندا لە ماوەی ڕۆتینی ڕۆژانە و چالاکییەکاندا.

نموونە:

بەشدارپێکردنی خێزان لە ڕاهێنانی منداڵ لە ڕێگەی ڕۆتینی ڕۆژانەوە، وەکو ئەوەی منداڵەکە ڕابهێنرێت لەسەر دەربڕینی پێداویستییە ڕۆژانەکانی لە ڕێگەی لێهاتوویی داواکردنەوە: بە ڕاهێنانی لەسەر بەکارهێنانی وشەی «دەمەوێت» یان دیاریکردنی شتە خوازراوەکە بە شێوەیەکی ڕوون وەکو ئەوەی بڵێت (ئاو) لە کاتی ویستنی بەدەستهێنانی ئاودا، هەروەها ڕاهێنان لەسەر لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان: تەوقەکردن لە کاتی بینینی کەسەکاندا، سڵاوکردن لە هاوتەمەنەکان.

٣. بەهێزکردنی جیاوازیکەر

Differential reinforcement

بەهێزکردنی جیاوازیکەر بریتییە لە بەکارهێنانی بەهێزکردن لە کاتی نەبوونی ڕەفتارە کێشەدارەکە یان لە کاتی ڕوودانی ڕەفتاری بەدیل، بە مەبەستی کەمکردنەوەی ڕوودانی ڕەفتارە کێشەدارەکان (بۆ نموونە: گریان، توندوتیژی، ئازاردانی خۆ).

نموونە: خالید دەگری لە کاتی ویستنی بەدەستهێنانی قوتیی بۆیاخەکاندا، هەر جارێک خالید لە گریان دەوەستێت، ڕەفتاری (نەگریان) بەهێز دەکرێت،

٤. ڕاهێنان لە ڕێگەی هەوڵە جیاوازەکانەوە

Discrete trial training

یەکێکە لە ستراتیژییە فێرکارییە وەرگیراوەکان لە شیکردنەوەی ڕەفتاری کارپێکراو، و ڕاهێنانی ئەزموونیی جیاواز پشت دەبەستێت بە بوونی مامۆستا و منداڵ (فێرکردنی تاکەکەسی) لەگەڵ بوونی کەرەستە فێرکارییەکان و بەهێزکەرەکان، و لێهاتووییەکە بە شێوەی (هەوڵەکان) پێشکەشی منداڵەکە دەکرێت و ئامانجی فێرکردنی لێهاتوویی یان ڕەفتارێکی نوێیە.

نموونە: پسپۆڕەکە کۆمەڵێک وێنە پیشانی خالید دەدات و داوا لە خالید دەکات ئاماژە بە وێنەی (ئۆتۆمبێل) بکات، و هەر جارێک کە وەڵامێکی دروست دەداتەوە خالید بەهێز دەکرێت، و لە حاڵەتی وەڵامی هەڵەدا یارمەتی خالید دەدرێت بۆ وەڵامی دروست لە ڕێگەی پێشکەشکردنی هاوکاریی تەواوی جەستەیی بە گرتنی دەستی خالید و ئاڕاستەکردنی بەرەو وەڵامی دروست و کەمکردنەوەی هاوکارییەکە بە شێوەیەکی پلەبەپلە بە دەستدان لە ئەنیشک و پاشان ئاماژەکردن تا دەگاتە وەڵامدانەوە بە سەربەخۆیی، شایانی باسە ئەو هەوڵانەی کە هاوکارییان تێدا پێشکەش دەکرێت خالید بەهێزکەرەکەی تێدا وەرناگرێت، و هەوڵەکە دووبارە دەکرێتەوە تا ئەو کاتەی دەتوانێت لێهاتووییەکە بەبێ پێویستی بە هاوکاری ئەنجام بدات.

٥. شیکردنەوەی ئەرکەکان

task analysis

شیکردنەوەی ئەرکەکان بەکاردێت بۆ فێرکردنی ئەو لێهاتووییانە بە منداڵ کە لە چەند هەنگاوێک پێکدێن وەکو: لێهاتوویی (دەستشۆردن، پێڵاودەستکردن)ـ فێرخواز دەتوانێت بە بەکارهێنانی لێهاتوویی یان ڕەفتاری ئامانجدارکراوی ئاڵۆزتر لە ڕێگەی شیکردنەوەی ئەرکەکانەوە سەربەخۆتر بێت.

نموونە: خالیدی تەمەن ٣ ساڵان دایکی فێری لێهاتوویی دەستشۆردنی دەکات، لە ڕێگەی زنجیرەیی لە خستنەڕووی لێهاتوویی دەستشۆردندا کە دەست پێدەکات بە: ١. منداڵەکە بەلۆعەی ئاوەکە بکاتەوە ٢. منداڵەکە دەستەکانی بە ئاو تەڕ بکات ٣. منداڵەکە سابوون لە دەستەکانی بدات ٤. منداڵەکە دەستەکانی بە سابوونەکە بخشێنێت ٥. منداڵەکە سابوونەکە لە دەستەکانی بشواتەوە ٦. منداڵەکە بەلۆعەی ئاوەکە دابخات ٧. منداڵەکە دەستەکانی بە کلێنس وشک بکاتەوە ٨. منداڵەکە کلێنسەکە فڕێ بداتە ناو تەنەکەی خۆڵ.

٦. ڕاهێنان لەسەر وەڵامدانەوەی تەوەرەیی

Pivotal response training (PRT)

ڕاهێنان لەسەر وەڵامدانەوەی تەوەرەیی ڕاهێنانی منداڵ لە بوارەکانی زمان و کارلێکی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی یارییەوە دەکاتە ئامانج کە تێیدا منداڵەکە کۆنترۆڵی دۆخە فێرکارییەکەی لە دەستدایە.

نموونە: لە کاتی بوونی خالید لە ژووری یارییەکاندا بووکەڵە دڵخوازەکەی خۆی «ئەسپ» بینی و هەوڵێکی باشی دا بۆ داواکردن، و گوتی: «ئەسپ»، بۆیە پاداشتەکە بریتی دەبێت لە «ئەسپەکە» نەک شتێکی تر، هەروەها دەتوانیت ئەم ستراتیژییە لە ڕێگەی کارلێکی نەخشە بۆ کێشراو یان لەخۆوە بەکاربهێنیت.

٧. بەهێزکردن

Reinforcement

بەهێزکردن وەسفی پەیوەندی نێوان ڕەفتاری فێرخواز و ئەو ئەنجامە دەکات کە بەدوای ڕەفتارەکەدا دێت. ئەم پەیوەندییە تەنها کاتێک بەهێز دەبێت ئەگەر دەرئەنجامەکە ئەگەری ئەنجامدانی لێهاتووییەکە یان ڕەفتارەکە لەلایەن فێرخوازەوە لە داهاتوودا زیاد بکات.

نموونە: بەهێزکردن بە شێوەیەکی مەبەستدار و لە ڕێگەی خشتەیەکی ڕێکخراوی بەهێزکردنەوە بەکاردێت، وەکو ئەوەی پسپۆڕەکە پرسیار لە فێرخوازەکە بکات: ناوت چییە؟ و فێرخوازەکە وەڵام بداتەوە: فەهد، پاشان لەسەر وەڵامە دروستەکە بەهێز دەکرێت،

٨. ڕێنماییکردن یان هاوکاری

Prompting (PP)

ڕێنماییکردن یان هاوکاری شێوازێکی کاریگەرە بۆ زیادکردنی سەرکەوتن و گشتاندنی لێهاتوویی یان ڕەفتارە ئامانجدارەکان بۆ فێرخوازان، و دەرفەتی هەڵەکردنیان کەم دەکاتەوە.

نموونە: لە کاتی ڕاهێنانی منداڵ لەسەر ئاماژەکردن بۆ وێنەی ئۆتۆمبێل کاتێک کۆمەڵێک وێنەی پیشان دەدرێت، لە سەرەتادا دوای پرسیارکردن لێی: پیشانم بدە ئۆتۆمبێلەکە لەکوێیە؟ هاوکاریی تەواوی جەستەیی پێشکەش دەکرێت لە ڕێگەی (گرتنی دەستی منداڵەکە و یارمەتیدانی بۆ گەیشتن بە وەڵامی دروست)، پاشان پلەبەپلە دەگۆڕدرێت بۆ هاوکاریی جەستەیی بەشەکی (دەستدان لە ئەنیشک)، پاشان ئاماژەکردن، کە ئامانجی گەیشتنە بە ئەنجامەکە بە شێوەیەکی سەربەخۆ.

٩. کوژاندنەوە (EXT)

Extinction

کوژاندنەوە بنەمایەکی ڕەفتارییە کە دەتوانرێت بۆ کەمکردنەوە یان لەناوبردنی ڕەفتاری کێشەدار بەکاربهێنرێت لە ڕێگەی ڕاگرتنی دەرئەنجامەکان (ئەو ڕووداوەی کە لە کاتی دەرکەوتنیدا بەدوای ڕەفتارەکەدا دێت) کە دەبنە هۆی پاراستنی و زیادکردنی ڕێژەی ڕوودانی.

نموونە: فەهد هەر جارێک هاوار دەکات بۆ بەدەستهێنانی iPad، ڕەفتاری هاوارکردن پشتگوێ دەخرێت، و لە ئەنجامدا بە تێپەڕبوونی کات ڕەفتاری (هاوارکردن) ئەرکی خۆی لە بەدەستهێنانی iPad لەدەست دەدات و پاشان بە شێوەیەکی پلەبەپلە دیار نامێنێت بەهۆی نەبوونی ئەرک و هۆکارێک بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕەفتارە،

دەتوانرێت منداڵەکە فێری داواکردن بکرێت بە شێوازێکی گونجاو لە ڕێگەی بەکارهێنانی شێوازی بەهێزکردنی جیاوازیکەر (بەهێزکردنی نەبوونی ڕەفتارەکە یان ڕاهێنانی لەسەر ڕەفتارێکی بەدیل، داواکردن بە وشەی: iPadم دەوێت.

١٠. دواخستنی کات

Time Delay (TD)

دەتوانرێت شێوازی دواخستنی کات بەکاربهێنرێت بۆ زیادکردنی لێهاتووییە ئەکادیمی، پەیوەندی، کۆمەڵایەتی، کارامەیی و یارییەکان، لە ڕێگەی دواخستنی ماوەی نێوان هاندەر و وەڵامدانەوە.

نموونە: ئەگەر تۆ منداڵەکە ڕادەهێنیت لەسەر وەڵامدانەوەی پرسیاری: ناوت چییە؟ کاتی خستنەڕووی پرسیارەکە بۆ منداڵەکە کەمێک چاوەڕێ بکە پێش پێشکەشکردنی هاوکاری پێی، دەرفەتی زیاتری پێبدە بۆ بیرکەوتنەوەی وەڵامەکە و گۆکردنی بە شێوەیەکی دروست.

١١. هۆکارە یاریدەدەرە بینراوەکان (پاڵپشتی بینراو)

Visual Supports (VS)

ئەو هۆکارانەن کە یارمەتی فێرخواز دەدەن بۆ پرۆسەکردنی زانیارییەکان و تێگەیشتن لێیان بە شێوەیەکی ئاسانتر و خێراتر وەک وێنەکان.

نموونە: پسپۆڕەکە فەهد لە بواری زمانی کارلێککاردا ڕادەهێنێت لەسەر وەڵامدانەوەی پرسیارە دیالۆگییەکان وەکو: لە باخچەدا یاری بە چی دەکەیت؟ بۆ یارمەتیدانی فەهد لە وەڵامدانەوەدا، پسپۆڕەکە وێنەی «پاسکیل» پیشان دەدات، بۆ فەهد ئاسان دەبێت وەڵامە دروستەکە بەبیر بهێنێتەوە و بەکارهێنانی وێنەکان بە شێوەیەکی پلەبەپلە کەم دەکرێتەوە بۆ بنیاتنانی دیالۆگێکی زنجیرەیی بە شێوەیەکی سەربەخۆ.

١٢. ڕاهێنان لەسەر پەیوەندیکردنی کرداری

Functional Communication Training (FCT)

دەتوانرێت ڕاهێنان لەسەر پەیوەندیکردنی کرداری بەکاربهێنرێت بۆ گۆڕینی ڕەفتاری کێشەدار بە ڕەفتارێکی پەیوەندیکردنی گونجاوتر و کاریگەرتر.

نموونە: ڕاهێنانی محەممەد لەسەر داواکردن بە بەکارهێنانی ڕستەی (بیسکویتم دەوێت) چ بە زمانی قسەکردن بێت یان بە بەکارهێنانی کارتەکان یان هەر شێوازێکی تری زمان، و بەم پێیە محەممەد فێری ڕێگەی دروست دەبێت بۆ دەربڕینی پێداویستییەکانی لە جیاتی پەنابردن بۆ نیشاندانی ڕەفتاری نەخوازراو لە کاتی ویستنی بۆ بەدەستهێنانی شتێکی دیاریکراو یان گەیاندنی ئەوەی هەستی پێدەکات بە کەسانی تر.

١٣. مۆدێلکردن

Modeling (MD)

دەتوانرێت شێوازی مۆدێلکردن بەکاربهێنرێت بۆ ڕاهێنانی منداڵ لەسەر چۆنیەتی ئەنجامدانی هەندێک لێهاتوویی جوڵەیی یان بۆ پەرەپێدانی توانای لە لاساییکردنەوەی کەسانی تر (چ لاساییکردنەوەی جوڵەیی بێت یان دەنگی).

نموونە: دایکی فەهد دەیەوێت لەسەر لێهاتووییەکانی چاودێریی خۆ ڕایبهێنێت (وەک دەستشۆردن و داهێنانی قژ)، دایکی لێهاتووییەکە لە پێشیدا ئەنجام دەدات بۆ ڕوونکردنەوەی شێوازی دروستی ئەرکەکە، و پاشان داوای لێدەکات ئەرکەکە ئەنجام بدات.

١٤. هەڵسەنگاندنی ڕەفتاری کرداری

Functional Behavior Assessment (FBA)

هەڵسەنگاندنی ڕەفتاری کرداری بۆ ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی پشت ڕوودانی ڕەفتارێکی دیاریکراو بەکاردێت.

نموونە: یووسفی تەمەن ٤ ساڵان دەگری، پسپۆڕەکە چاودێری ئەو هۆکارانە دەکات کە پێش ڕەفتاری گریان دەکەون بۆ زانینی ئەرکی ڕەفتارەکە، پسپۆڕەکە تێبینی کرد کە گریانی یووسف کاتێک ڕوودەدات کە ئەو لە یاری لەگەڵ منداڵێکی تردا سەرقاڵ دەبێت لێی بە مەبەستی بەدەستهێنانی سەرنجی پسپۆڕەکە.

١٥. چیرۆکە کۆمەڵایەتییەکان

Social Narratives (SN)

بریتییە لە چیرۆکی نووسراو؛ چیرۆکە کۆمەڵایەتییەکان وەسفی بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکان بۆ فێرخوازان دەکەن لە ڕێگەی ڕوونکردنەوەی هەست و بیرکردنەوەکانی کەسانی تر، و وەسفکردنی چاوەڕوانییەکانی ڕەفتاری گونجاو.

نموونە: فەهد لەسەر ڕۆتینی ڕۆژانە ڕادەهێنرێت لە ڕێگەی پێشکەشکردنی چیرۆکێکی کۆمەڵایەتی کە قۆناغەکانی ڕۆژ وەسف دەکات دەستپێدەکات لە (لەخەو هەستان، چوونە تەوالێت، شۆردنی ددان، پۆشینی جلوبەرگ، سواربوونی پاس، چوون بۆ قوتابخانە).

١٦. بەڕێوەبردنی خۆیی

Self-management

بەڕێوەبردنی خۆیی فێرخوازان فێر دەکات جیاوازی لە نێوان ڕەفتاری گونجاو و نەگونجاودا بکەن، و چاودێری و تۆمارکردنی ڕەفتارەکانیان بە وردی، و پاداشتکردنی خۆیان لەسەر ڕەفتاری گونجاو یان بەکارهێنانی لێهاتووییەکە.

نموونە: ڕائید کێشەی دانیشتن لەسەر کورسی و تەواوکردنی لێهاتوویی نووسینی هەیە لە ماوەیەکی دیاریکراودا (٢ خولەک) دەتوانین یارمەتی بدەین لە بەڕێوەبردنی خۆییدا لە ڕێگەی: پێدانی ڕێنمایی ڕوون (هەڵنەستان لەسەر کورسی تا بیستنی دەنگی زەنگ)، و پاشان بەهێزکردنی ڕەفتاری دروست کاتێک پابەندی ڕێنماییەکان دەبێت.

١٧. دەستێوەردانی سروشتی

(Naturalistic Intervention (NI

دەستێوەردانی سروشتی پشت دەبەستێت بە جێبەجێکردنی بنەماکانی شیکردنەوەی ڕەفتاری کارپێکراو لە ماوەی ڕۆتینی ڕۆژانەی چالاکییەکان و چالاکییەکانی فێرخواز بە مەبەستی زیادکردنی ڕەفتاری ئامانجدار یان کەمکردنەوەی ڕەفتاری دەستێوەردان.

نموونە: لەم دەستێوەردانەدا پشت بە پاڵنەری فێرخواز لە ژینگەی سروشتیدا دەبەسترێت، وەک: فێرکردنی منداڵ بە ناوهێنانی یارییەکان یان ڕەنگەکان لە کاتی یاریکردن و گواستنەوەی لە نێوان یارییەکان لە گۆڕەپانی دەرەوەدا (کاتێک منداڵەکە دەچێتە لای جۆلانەکە پرسیاری لێدەکرێت: ئەمە چییە؟ و کاتێک دەڵێت: جۆلانە، یاری لەگەڵدا دەکرێت تێیدا، و کاتێک بۆ نموونە دەچێتە لای خلیسکێنەکە لەگەڵیدا دەچنە لای و پرسیاری ڕەنگەکەی لێدەکرێت، و پرسیارکردن لێی دەربارەی یاریی پێشوو دەوەستێنرێت) و بەم شێوەیە منداڵەکە بە پەیڕەوکردنی پاڵنەرەکەی لە کاتی چالاکییە سروشتییەکاندا ڕادەهێنرێت و هەروەها بەهێزکەرێکی سروشتی بەدەست دەهێنێت کە ئەو شتەیە پرسیاری لەسەر کراوە.

١٨. دەستێوەردانی ڕەفتاریی مەعریفی

Cognitive Behavioral Intervention (CBI)

دەستێوەردانی ڕەفتاریی مەعریفی فێرخواز فێر دەکات بیرۆکە و هەستەکانی کۆنترۆڵ بکات، و ئاشنا بێت بەو کاتەی کە بیرۆکە و هەستە نەرێنییەکان هەڵدەکشێن، ستراتیژییەکە بۆ گۆڕینی بیرکردنەوەی فێرخواز بیرکردنەوە و ڕەفتارەکانی لە ئاڕاستەی دروستدا بەکاردێت.

نموونە:

ڕەنگە ئەم جۆرە لە دەستێوەردان لەگەڵ خاوەن کارایی بەرزدا بێت (لێهاتوویی زمانی و تێگەیشتنی بەرزیان هەیە) و بە شێوەی دانیشتنەکان دەبێت کە تێیدا ژمارەیەک ئامانج دادەنرێت و تێیدا هەوڵ دەدرێت تاکەکە ڕابهێنرێت لەسەر دوورکەوتنەوە لە هەندێک بیرۆکەی نەرێنی و سیناریۆی دروستکراو و هاندانی بۆ بیرکردنەوە بە شێوازێکی جیاواز بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و بەهێزکردنی ئەو ڕێگە نوێیانە.

چارەسەرکارەکە کار لەسەر هاندانی چارەسەرکارەکە دەکات

١٩. سیستەمی پەیوەندیکردن

The Picture Exchange Communication System (PECS)(R)

سیستەمی پەیوەندیکردن بە ئاڵوگۆڕی وێنەکان (PECS) بۆ فێرکردنی تاکەکان لەسەر پەیوەندیکردنی کاریگەر بە بەکارهێنانی کارتی دەربڕین بەکاردێت، و سیستەمی بێکس لە ٦ ئاست پێکدێت.پێویستە قۆناغەکان لێرەدا زیاد بکەین

نموونە: محەممەد کە خاوەنی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزمە و تەمەنی ٧ ساڵە ڕادەهێنرێت لەسەر داواکردن بۆ دەربڕینی پێداویستی و خواستەکانی بە بەکارهێنانی وێنەکان، هەر جارێک محەممەد بیەوێت «مەکەعبەکان» بەدەستبهێنێت، وێنەی «مەکەعبەکان» لە فایلی وێنەکانەوە دەبات و وێنەکە دەدات بە مامۆستاکە، و دەستبەجێ مەکەعبەکان پێشکەش دەکرێن بۆ یاری پێکردنیان.

٢٠. دەستێوەردان و فێرکردن لەگەڵ هاوتەمەنەکان

Peer-mediated Instruction and Intervention (PMII)

فێرکردنی کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم لەگەڵ هاوتەمەنە ئاساییەکانیان لەخۆدەگرێت، و پشت بە ڕێنماییکردن و پاڵپشتیکردنی ئەوانە دەبەستێت کە ئاستەنگ و ناڕەحەتییان لە پرۆسەی پەروەردەییدا هەیە لە ڕێگەی هاوتەمەنەکانەوە بۆ ئاسانکردنی پرۆسەی تێگەیشتنی لە لێهاتووییەکە و شارەزابوون تێیدا.

نموونە: ڕاهێنانی سەعد لەسەر یاریی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی بەشدارپێکردنی هاوپۆلەکانی لە یاریکردن لەگەڵیدا لەو یارییانەی کە ئەمانە لەخۆدەگرن: گۆڕینەوەی نۆرە، گەڕان و دۆزینەوە.

٢١. ڕاهێنانە وەرزشییەکان

Exercise (ECE)

دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ باشترکردنی لەشجوانیی جەستەیی فێرخوازان. سەرەڕای ئەوەش، دەتوانرێت ڕاهێنانە وەرزشییەکان بەکاربهێنرێت بۆ زیادکردنی ڕەفتارە خوازراوەکان (کات لەسەر ئەرکەکە، وەڵامدانەوەی دروست) و کەمکردنەوەی ڕەفتارە نەگونجاوەکان (توندوتیژی، ئازاردانی خۆ).

٢٢. فێرکردن و دەستێوەردان بە یارمەتیی تەکنەلۆژیا

Technology-aided Instruction and Intervention (TAII)

فێرکردن و دەستێوەردانی پاڵپشتیکراو بە تەکنەلۆژیا ئاماژەیە بۆ ئەو فێرکردن یان دەستێوەردانەی کە تەکنەلۆژیا تێیدا تایبەتمەندییەکی سەرەکییە کە پاڵپشتی بەدەستهێنانی ئامانجێک بۆ فێرخواز دەکات.

نموونە: ڕیما چێژ لە بەکارهێنانی iPad وەردەگرێت، پسپۆڕەکە ئەم لایەنەی ڕیما بەکاردەهێنێت لە ڕێگەی فێرکردنی لێهاتووییە ئەکادیمییەکان (پیتەکان و ژمارەکان) بە بەکارهێنانی ئەپڵیکەیشنە فێرکارییەکان یان ڤیدیۆ کلیپەکان.

٢٣. ڕاگرتنی وەڵامدانەوە و ئاڕاستەکردنەوەی (RIR)

Response Interruption and Redirection

دەستێوەردانێکە کە پێشکەشکردنی داواکاری یان جۆرەکانی تری هۆکارەکانی سەرقاڵکردن لەخۆدەگرێت بۆ پچڕاندنی ڕەفتارێکی تێکەڵبوو و ئاڕاستەکردنەوەی بەرەو وەڵامدانەوەیەکی گونجاوتر. کەمکردنەوەی ڕەفتارە دووبارەبووەکان و نەریتییەکان و ئازاردانی خۆ دەکاتە ئامانج.

نموونە:

لە کاتی دەرکەوتنی هەندێک کێشەی دووبارەبووەوە (وەک باڵەفڕێ) کە ڕەنگە ئەرکە ڕەفتارییەکەیان (وروژاندنی خود یان ئەوەی پێی دەوترێت بەهێزکردنی خۆکار بێت، ڕێکارەکە بریتی دەبێت لە ڕاگرتنی ڕەفتارەکە (ڕاگرتنی وەڵامدانەوە) و پێدانی یارییەک پێی تا دەستەکانی پێوە سەرقاڵ بکات (ئاڕاستەکردنەوە)

٢٤. ڕاهێنان لەسەر لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان

Social Skills Training (SST)

ئاماژەیە بۆ هەر ڕێنماییەکی ئاڕاستەکراو بۆ گەورەکان کە تێیدا لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان بۆ باشترکردن دەکرێنە ئامانج.

نموونە: دایکی محەممەد سەردانە کۆمەڵایەتییە هەفتانەییەکان بۆ لای خزمەکان بەکاردەهێنێت بە فێرکردنی محەممەد لەسەر سڵاوکردن، و پرسیارکردن لە بارودۆخ، و کارلێککردن لەگەڵ کەسانی تر.

٢٥. مۆدێلکردن بە ڤیدیۆ

Video Modeling (VD)

بەکارهێنانی ڤیدیۆ کلیپەکان بۆ فێرکردنی لێهاتووییەک، یارمەتی پرۆسەکردنی زانیارییەکان دەدات بە شێوازێکی ئاسانتر و بە خێراییەکی زیاتر.

نموونە: خالید زۆر حەزی لە وێنەکێشانە، پسپۆڕەکە چەند ڤیدیۆ کلیپێکی پیشان دەدات بۆ فێرکردنی کێشانی (ئۆتۆمبێل) و خالید بە دروستی لاسایی وێنەکە دەکاتەوە.

٢٦. گرووپەکانی یاریی ڕێکخراو

Structured Play Groups

گرووپەکانی یاریی ڕێکخراو بریتیین لە چالاکیی بەکۆمەڵی بچووک کە خاوەنی شوێنێکی دیاریکراو، چالاکی، بابەت، و ڕۆڵن لەگەڵ هاوتەمەنەکاندا.

نموونە: مامۆستاکە فێرخوازان لەسەر ڕەنگەکان ڕادەهێنێت لە ڕێگەی چوون بۆ گۆڕەپانەکە و دانانی کۆمەڵێک لە ڕەنگە سەرەکییەکان لەسەر زەوی (سوور، زەرد، سەوز) و داوا لە فێرخوازەکان دەکات باز بدەنە سەر ڕەنگە داواکراوەکە بە شێوەیەکی دروست.

٢٧. بەرنامەسازیی دەقی Scripting

بەرنامەسازیی دەقی بریتییە لە ئاماژەیەکی بینراو یان بیستراو کە پاڵپشتی فێرخوازان دەکات بۆ دەستپێکردنی پەیوەندیکردن لەگەڵ کەسانی تر.

نموونە:

فێرکردنی منداڵانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم بۆ کارلێکی کۆمەڵایەتی بە هاندانیان لە ڕێگەی دانانی نموونەیەکی دەقی کە پەیڕەوی لێدەکەن (سڵاو، چۆنیت) کاتێک هاوڕێکەی لە پۆلدا دەبینێت.

سەرچاوە:

.https://autismpdc.fpg.unc.edu/evidence-based-practices

بابەتێکمان پێ پێشنیار بکە کە حەز دەکەیت لە وتارەکانماندا بیخوێنیتەوە

[email protected]

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.