کاریگەریی تێکچوونە زمانەوانییەکان لەسەر ڕەفتاری منداڵان

ڕەفتارەکانی منداڵان تەنها وەرگێڕانی هەستەکانیان و ئەو شتانەن کە لە ژیانی ڕۆژانەیاندا پێیدا تێدەپەڕن. ڕەفتارەکانیان جۆرێکە لە جۆرەکانی پەیوەندیکردنیان لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریان بۆ دەربڕینی خۆیان و ئەوەی هەستی پێدەکەن. ڕەنگە ڕەفتارەکانیان نیشانەیەک بێت بۆ هەندێک لەو کێشانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، بۆیە کێشەی ڕەفتارییان تێدا دەردەکەوێت کە ڕەنگدانەوەی ئەم کێشانەیە.

شایەنی باسە بزانین کە زۆرێک لەو توێژینەوانەی باسیان لە پەیوەندیی نێوان ڕەفتاری منداڵان و ئاستی زمانیان کردووە، بۆیان دەرکەوتووە کە پەیوەندییەک لەنێوان ئەم دوو نیشاندەرەدا هەیە؛ تا ئاستی توانای زمانی لەلای منداڵ نزمتر بێت، ئەگەری دەرکەوتنی کێشەی ڕەفتاری زیاتر دەبێت.

لە ئەم وتارەدا ئاشنا دەبین بە کاریگەریی لێهاتووییە زمانەوانییەکان لەسەر ڕەفتاری منداڵان و ئەو ڕێگایانەی دەتوانین بەکاریان بهێنین بۆ بەهێزکردنی ڕەفتاری ئەرێنی لە ڕێگەی دانیشتنەکانی گۆکردن و ئاخاوتنەوە.

لە سەرەتادا، دەبێت بزانین کە پێداویستیی تایبەت بە پەیوەندیکردن هەیە کە پەیوەستە بە بەکارهێنانی زمان لەلایەن منداڵانەوە، ڕەنگە منداڵان ڕووبەڕووی جۆری جیاواز لە کێشە و ئاستەنگ ببنەوە، لەوانە:

• ئاستەنگی لە تێگەیشتن لەوەی کە کەسانی تر پێیان دەڵێن، بەتایبەتی لەبارەی تێگەیشتن لە ڕێنماییە یەک لە دوای یەکەکان و تێگەیشتن لە مەبەستە ناڕاستەوخۆکان کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ باس ناکرێن.
• ئاستەنگی لە تێگەیشتن لە سروشتی وتووێژەکان و یاسا باوەکانیان، لەوانەش چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ لێکێنەگەیشتن لای وەرگر، و ڕەنگە هۆکاری ئەم ئاستەنگییە خاوی لە پرۆسێسکردنی زانیارییەکان بێت لای ئەوان، ئەمەش وا دەکات تێگەیشتنیان بۆ ئاماژە و جووڵەکان نەبێت و بەم شێوەیە لە بەڕێوەبردنی وتووێژەکان بە شێوەیەکی کاریگەر شکست دەهێنن.
• ئاستەنگی لە تێگەیشتن لە نوکتە، دەربڕینە خوازراوەکان و دەربڕینە تەنزئامێزەکان کە هەموویان پشت بە لێهاتووییە زمانەوانییە شیکارییە گرنگەکان دەبەستن لە کارلێکی کۆمەڵایەتیدا.

لەوانەیە هۆکاری ئەو ئاستەنگییانەی لە سەرەوە باس کران و بەربەستی سەرەکی بریتی بێت لە کەمیی پاشکەوتی زمانەوانی لەلای منداڵان.

دەتوانین لەم پەیوەندییە، لە نێوان لێهاتووییە زمانییەکان و ڕەفتارەکانی منداڵاندا، زیاتر تێبگەین لە ڕێگەی سەیرکردنی کاریگەریی تێکچوونە زمانەوانییەکان لەسەر لێهاتوویی و تواناکانی تر کە منداڵ بە گشتی پێویستی پێیانە. بۆیە لەوانەیە ئەم منداڵانە وەک هاوکارینەکەر یان گوێڕایەڵنەبوو دەربکەون، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە لە تێگەیشتن لە ڕێنماییەکان - بە کورتی ئەوان تێنەگەیشتوون.

زۆرجار ئەو منداڵانەی کە تووشی تێکچوونی زمان بوون بەدەست لاوازیی توانای یادگەوەرییەوە دەناڵێنن، ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەوان زیاتر مەترسیی سەرقاڵبوونیان هەیە و بەردەوام پێویستیان بە دووبارەکردنەوەی زانیاری هەیە. بەداخەوە، زۆرجار ئەم ئاستەنگییانە وەک تەمبەڵی یان ئارەزوویەکی ئەنقەست بۆ بێهیواکردنی مامۆستایان و کەسوکاریان لێکدەدرێتەوە.

پێویستە هەموومان درک بەوە بکەین کە زمان ڕۆڵێکی گەورە و سەرەکی لە ژیانی منداڵاندا دەگێڕێت، ڕۆڵی زمان بنەڕەتییە سەبارەت بە ڕێکخستنی سۆزداری و بەڕێوەبردنی هەستەکان. دۆزینەوەی وشەی گونجاو کە وەسفی ئەو هەستانە بکات کە منداڵان پێیدا تێدەپەڕن لەوانەیە کارێکی ئاسان نەبێت، بۆیە منداڵان کێشەیان بۆ دروست دەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ سۆزەکانیان و هێورکردنەوەی خۆیان.

دەتوانین سەیری ڕەفتارە نەرێنییەکانی منداڵان بکەین وەک دەربڕینێکی ڕەفتاری بۆ ئەوەی دەیانەوێت بە زارەکی بیڵێن. بۆ نموونە، لەوانەیە ڕەفتاری نەرێنی نیشانەیەک بێت بۆ: "من تێناگەم دەتەوێت چی بکەم" یان "ئەم ئەرکە بۆ من زۆر قورسە". کەواتە، پێویستە پشتگیری لە لێهاتووییە زمانەوانییەکان بکرێت لای منداڵان بە گشتی و ئەو منداڵانەی کە کێشەی ڕەفتارییان هەیە بەتایبەتی. چونکە پشتگیرینەکردنی لێهاتووییە زمانییەکانیان لەوانەیە ببێتە هۆی پەرەسەندنی کۆمەڵێک مەترسی کە پەیوەندییان بە ڕەفتارەوە هەیە، لەوانە:

• ئاستەنگی لە دروستکردنی هاوڕێیەتی، بەم پێیەش دەرفەتی کەمتر بۆ فێربوونی چۆنیەتی ڕەفتارکردن و پەیوەندیکردن بە باشی
• ئاستەنگییەکانی پەیوەست بە تواناکانی خوێندنەوە و نووسین، کە کاریگەری لەسەر ئەنجامدان و دەستکەوتی ئەکادیمیی قوتابخانە دەبێت
• زیادبوونی مەترسیی ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوە و گاڵتەپێکردن (تەنەمور)
• کاریگەریی نەرێنی لەسەر هەستە سۆزدارییەکان

بەم شێوەیە، پسپۆڕانی گۆکردن و ئاخاوتن ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕن لە گەشەپێدانی زمان و یارمەتیدانی منداڵاندا. دانیشتنەکانی گۆکردن و ئاخاوتن لەگەڵ پسپۆڕاندا دەتوانن بە شێوازی جیاواز ڕەفتاری ئەرێنی بەهێز بکەن، لەوانە:

١- تێگەیشتنی زیاتر لە پێداویستییەکانی منداڵ، بۆ نموونە:

● پسپۆڕان بە شێوەیەکی هاوبەش لەناو تیمێکدا کاردەکەن بۆ دیاریکردنی لێهاتووییە پێویستەکان و پێداویستییە سۆزدارییەکان کە ڕەنگە هۆکاری ڕەفتارە نەرێنییەکان بن لای منداڵ.

● یارمەتیدانی منداڵ و ڕوونکردنەوەی پێداویستییە تایبەتەکانی بۆ کەسانی تر.

● کارکردن لەسەر بڵاوکردنەوەی کلتووری مامەڵەکردنی دروست لەگەڵ کێشە ڕەفتارییەکان لە کاتی ڕوودانیاندا.

٢- ڕاهێنان لەسەر ڕێگاکانی گونجاندنی فێرکردن و شێوازەکانی پێشکەشکردنی پشتگیری و ئەمەش ئەمانە دەگرێتەوە:

● دابینکردنی ژینگەی پاڵپشتیکەر و هاندەر بۆ پەیوەندیکردن.

● هاوبەشکردنی ستراتیژییە کاریگەرەکان لە فێرکردنی وشەکان لەگەڵ خێزانەکان و پێشکەشکارانی خزمەتگوزارییەکانی فێرکردن و چاودێری.

● هاوکاریکردن لەگەڵ کەسانی تر بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی ئامانجە ڕەفتارییەکان گونجاون بە شێوەیەک کە تێبگەین لێیان و دابەش بکرێن بۆ ئامانجی بچووک کە دەستەبەرکردنیان مومکین بێت.

● بەشداریکردن لە ڕاهێنان لەسەر بەڕێوەبردنی ڕەفتار و دابینکردنی پێداویستییەکانی پەیوەندیکردن بۆ منداڵ.

٣- پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ و ئەمانە دەگرێتەوە:

● یارمەتیدانی منداڵ بۆ تێگەیشتن لە پێداویستییەکانی و دەربڕینیان و بەشداریکردنی لە پلاندانان بۆ گۆڕانکاری بە شێوازێکی کاریگەر؛ وەک یارمەتیدانی لە تێگەیشتن لەو ڕەفتارەی کە لێی داواکراوە بە شێوازێکی گونجاو بۆ ئەو.

● فێرکردنی لێهاتووییەکانی پەیوەندیکردنی پێویست بە منداڵ بۆ ڕەفتارکردن بە باشی.

● پشتگیریکردنی منداڵان لە قۆناغەکانی گواستنەوە لە قۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی تر- بۆ نموونە لە قۆناغی سەرەتاییەوە بۆ قۆناغی ناوەندی/ئامادەیی.

کەواتە دەبێت ئێمە وەک خێزان لە پێداویستییەکانی منداڵان تێبگەین و لە پەیوەندی نێوان ڕەفتاریان و ئاستە زمانەوانییەکانیان تێبگەین، و هەوڵ بدەین بۆ دەستکەوتنی ئەو پشتگیرییەی کە پێویستیان پێیەتی لە کاتی تێبینیکردنی پێویستیدا.

سەرچاوە:

Understanding the links between communication and behaviour. Royal College of Speech & Language Therapists. (n.d.). وەرگیراوە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، لە https://www.rcslt.org/wp-content/uploads/media/Project/RCSLT/rcslt-behaviour-a4-factsheet.pdf

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.