مەبەست لە فەرمانە جێبەجێکارییەکان چییە؟

فەرمانە جێبەجێکارییەکان دەستەواژەیەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو لەنێو گرنگیدەرانی تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم و تێکچوونە گەشەیییەکانی تردا بەکاردێت بۆ وەسفکردنی کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کارامەیییەکان کە پەیوەندییان بە فەرمانی مەعریفییەوە هەیە. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە (٨٠٪)ی کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم ئاستەنگیان لە فەرمانە جێبەجێکارییەکاندا هەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی سەختی لە بەڕێوەبردنی کات و تەواوکردنی ئەرکەکان، و ئەو شتانەی لای زۆربەمان ئەرکی سادەن وەک: خاوێنکردنەوەی ژوورەکانمان، بۆ ئەوان دەیکات بە ئەرکی زۆر ئاڵۆز یان لەڕادەبەدەر مەحاڵ دەردەکەون.

فەرمانە جێبەجێکارییەکان تیشک دەخەنە سەر ئەو پرۆسە مەعریفییانەی یارمەتیمان دەدەن بۆ ڕێکخستن، چاودێریکردن و بەڕێوەبردنی بیرکردنەوە و کردەوەکانمان. و ئەمانە دەگرێتەوە:

- پلاندانان

- بیرگەی کارکەر

- سەرنجدان

- چارەسەرکردنی کێشەکان

- بیرکردنەوەی زارەکی

- هەڵەشەیی

- نەرمیی ئیدراکی

بۆ هەندێک لە کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم، سەختییە کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان کێشەی سەرەکی نین. لەوانەیە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە تێکەڵ ببن و هەموو هەوڵێکی خۆیان بدەن بۆ پەیوەندیکردن بە شێوەیەکی بەردەوام، بەڵام توانای ئەوەیان نییە لە کاتی گونجاودا و بە شێوەیەکی ڕێکخراو وەڵامی داواکاریی دایک و باوک و مامۆستایان بدەنەوە، یان بۆ ڕێکخستن و دەستپێکردنی کایەی ئاڵۆز، چونکە سەختییەکی گەورەیان لە فەرمانی جێبەجێکاریدا هەیە.

هەروەها زۆرێک لە کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم و تێکچوونە گەشەیییەکانی تر ڕووبەڕووی سەختی دەبنەوە لە فەرمانە جێبەجێکارییەکاندا. و ڕەنگە ڕووبەڕووی سەختی ببنەوە لە هەندێک کارامەیی دیاریکراودا وەک پلاندانان، ڕێکخستن، زنجیرەکردنی زانیارییەکان، و کۆنترۆڵکردنی سۆزەکان، بۆ نموونە:

- هەندێک کەس گرنگی بە وردەکارییە بچووکەکان دەدەن، بەڵام ڕووبەڕووی سەختی دەبنەوە لە بینینی ئەوەی چۆن ئەم وردەکارییانە لەگەڵ وێنە گەورەکەدا دەگونجێن.

- هەندێکی تر ڕووبەڕووی سەختی دەبنەوە لە پاراستنی سەرنجیان لە پۆلی خوێندندا یان لە شوێنەکانی تردا.

- لە کاتی خۆئامادەکردن بۆ ئەنجامدانی ئەرکێک، لەوانەیە هەندێک کەس بە سەختی بزانن بیرکردنەوە و کردەوەکانیان ڕێکبخەن بە مەبەستی زانینی زنجیرەی هەنگاوە پێویستەکان.

- سەختییەکانی ئەدای جێبەجێکاری دەکرێت پەیوەست بن بە لاوازیی کۆنترۆڵکردنی هەڵەشەییشەوە.

کێشەکانی ئەدای جێبەجێکاری دەکرێت ببنە هۆی ئاستەنگ لە پۆلی خوێندندا. کتێبی A Parent’s Guide to Asperger Syndrome and High Functioning Autism هەندێک ئامۆژگاری پێشکەش دەکات بۆ یارمەتیدانی قوتابیانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم لە تێپەڕاندنی ئەو ئاستەنگانەدا:

١. بەکارهێنانی لیستەکانی ئەرک (To do list) بۆ دابەشکردنی ئەرکە گەورەکان بۆ بەشی بچووک.

٢. بەکارهێنانی ئەو ئامڕازانەی یارمەتی پلاندانان دەدەن بۆ نموونە: (ئەجێندا - ساڵنامەکان)

٣. بەکارهێنانی خشتە بینراوەکان بۆ یارمەتیدان لە تێگەیشتن لە زنجیرەی ڕووداوەکان.

٤. پێشکەشکردنی ڕێنماییەکان و دووبارەکردنەوەی ڕێنماییەکان بۆ یارمەتیدان لە جێبەجێکردنی ئەرکەکان.

٥. دوورکەوتنەوە لە سەرقاڵکەرەکان بۆ زیادکردنی سەرنج.

٦. بەکارهێنانی کاتژمێری دیاریکەر یان کاتژمێری لمین بۆ یارمەتیدان لە ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی کات.

هەندێک ستراتیژی بۆ ئەو کەسانەی هەمیشە ئەرکەکانی قوتابخانە یان ئەرکە ڕۆژانەکانیان ون دەکەن:

- ئەرکەکان لەسەر تەختەکە بنووسە

- ئەرکەکان بە دەنگی بەرز بخوێنەرەوە

- داوا لە منداڵەکان بکە دووبارەی بکەنەوە

- سەرکردەیەکی پۆل دیاری بکە بۆ پشکنینی ئەوەی کە هەموو کەسێک ئەرکەکەی نووسیوە

- فێرکردنی کارامەیییەکانی تێبینی نووسین

- ڕەنگەکان بەکاربهێنە و ئەرکە جیاوازەکان لەسەر کارتی ڕەنگاوڕەنگی جیاواز دابنێ

بۆ ئەو کەسانەی سەرنجیان کەمە و بە ئاسانی بێهیوا دەبن:

- کاتیان پێبدە بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکی دڵخواز بۆ ماوەی یەک خولەک

- دوو شوێنی جیاوازت هەبێت بۆ فێربوون تا منداڵەکان بتوانن هەستن و لە نێوان ئەرکەکاندا هاتووچۆ بکەن

- لەگەڵ قوتابیاندا ئەو یارییانە بەکاربهێنە کە یارمەتییان دەدەن لەسەر سەرنجدان

سەرچاوەکان

.https://www.autismspeaks.org/executive-functioning

.https://www.additudemag.com/executive-function-treatment/

.https://autismawarenesscentre.com/executive-function-what-is-it-and-how-do-we-support-it-in-those-with-autism-part-i/

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.