فێربوونی سۆزداری/کۆمەڵایەتیی سەرکەوتوو بە پێنج ڕێگا

فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری (SEL) پرۆسەی پەرەپێدان و بەکارهێنانی کارامەییە کۆمەڵایەتی و سۆزدارییەکانە. فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری یارمەتی منداڵان دەدات لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەستەکان و دیاریکردنی ئامانجەکان، هەروەها یارمەتیدەرە لە کارامەییەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسانی تر وەک کارکردن بە تیم و چارەسەرکردنی کێشەکان. توێژینەوەکان ڕوونیان کردووەتەوە ئەو قوتابییانەی لە ڕووی سۆزداری-کۆمەڵایەتییەوە گەشەیان کردووە: لە ڕووی ئەکادیمییەوە بەرەوپێش دەچن، ڕەفتار و هەڵوێستە پشتگیریکارەکانی کۆمەڵگە زیاد دەکەن، و ئەگەری تووشبوونیان بە کێشەکانی تەندروستی دەروونی یان بەشداریکردن لە ڕەفتارە پڕمەترسییەکان کەمتر دەبێتەوە.

لە ڕێگەی ئەم وتارەوە، ئاشنا دەبیت بەو شێوازانەی کە سەرکەوتنی فێربوونی سۆزداری کۆمەڵایەتیت بۆ مسۆگەر دەکەن.

١. دیاریکردنی سەرکردەیەک بۆ فێربوونی سۆزداری کۆمەڵایەتی

بۆ مسۆگەرکردنی کاریگەری درێژخایەن لەسەر قوتابیان، فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری پێویستی بە کەسێک، یان چەند کەسێکە کە کوالیتی جێبەجێکردن بە بەشێکی سەرەکی لە بەرپرسیارێتییەکانیان بزانن. بۆ نموونە: لە قوتابخانەی کۆبوونەوەی شارستانی بۆ لێکۆڵینەوە میدیاییەکان، بەڕێوەبەر کات تەرخان دەکات و دەرفەت دەدات بە سەرکردەی پەروەردەیی بۆ بەڕێوەبردنی تیمی فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری تایبەت بە خۆی. ئەمەش لە بەرامبەردا دەرفەت دەداتە تیمی فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری بۆ ئەوەی سەرنج بخەنە سەر کوالیتی پەروەردەی بنەڕەتی، لەگەڵ تێکەڵکردنی چەمکە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێکخستنی پەرەپێدانی پیشەیی بۆ کارمەندان لەسەر چەمکە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییەکان. ئەم ڕێبازە بەرپرسیارێتی لەسەر کارەکە دروست دەکات و مسۆگەری بەدیهێنانی ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی قوتابخانە دەکات لەم بوارەدا.

٢. دیاریکردنی دەرفەتەکانی پەرەپێدانی پیشەیی بەردەوام

بەردەوامیی پێشنیازەکان بە یەکێک لە بەهێزترین بزوێنەرەکانی فێربوون بۆ قوتابیان و گەورەکان دادەنرێت. ئەگەر دەتەوێت قوتابخانەکەت کاریگەری لەسەر گەشەی سۆزداری کۆمەڵایەتیی قوتابی هەبێت، پێویستە کات بۆ ئەمە تەرخان بکرێت. بۆ نموونە: بەڕێوەبەر مسۆگەری بکات کە مامۆستایان دەرفەتیان هەیە بۆ پلاندانانی وانەکان لەسەر بنەمای فێربوونی کۆمەڵایەتی سۆزداری، و تێکەڵکردنی ستراتیژییەکان -وەک چەمکە کولتوورییەکان- لە پرۆگرامەکانی خوێندندا بە شێوەیەکی مانگانە.

٣. دڵنیابە لەوەی کە هەموو کارمەندان ئامادەکراون بۆ پاڵپشتیکردنی گەشەی سۆزداری کۆمەڵایەتی

فێربوونی سۆزداری کۆمەڵایەتیی کوالیتی بەرز ئامانجی گۆڕینی ژیانی منداڵانە، و بەم شێوەیەش ئەو قوتابخانە و کۆمەڵگایانەی تێیدا دەژین و فێر دەبن. فێربوونی سۆزداری کۆمەڵایەتی زیاترە لە تەنها پۆلێکی خوێندن یان هەڵسەنگاندنێک؛ ئەو پرۆسەیەیە کە لە ڕێگەیەوە هەر قوتابی و پێگەیشتوویەک لە قوتابخانە، ماڵەوە و لە کۆمەڵگەدا گەشە دەکات، ئەو کارامەیی و هەڵوێست و بەهایانەن کە بنەمای ئەوە پێکدەهێنن کە چۆن تاکەکان پەیوەندی بە کەسانی تر و خۆیانەوە دەکەن، و چۆن کێشەکان چارەسەر دەکەن، و چۆن بڕیار دەدەن. دەبێت هەموو کەسێکی پێگەیشتوو لە قوتابخانەدا ئەو ئامڕازە پێویستانەی هەبێت بۆ پاڵپشتیکردنی گەشەی سۆزداری کۆمەڵایەتیی قوتابییەکانی. بۆ نموونە: کارمەندان لەنێویاندا بەڕێوەبەر، کۆمەڵێک وانە دەڵێنەوە کە تێیدا قوتابیان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ فێری کارامەییە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییە گرنگەکان دەکرێن بۆ بەدواداچوونی پیشەیەک لە بواری چاودێری تەندروستیدا.

۴کارامەییە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییەکان بە شێوەیەکی ڕوون و ڕاستەوخۆ فێری کارمەندەکانت و قوتابییەکانت بکە.

لە پێناو گواستنەوەی فێربوون لە پۆلی خوێندنەوە بۆ جیهانی ڕاستەقینە، قوتابیان پێویستیان بە زانینی ئەو چەمکەیە کە پێویستە فێری ببن (دەستەواژەکان)، و ئەو کارامەییەی کە پەیوەندی بە چەمکەکەوە هەیە (ڕەفتار یان پرۆسەی بیرکردنەوە)، و کەی بەکاری بهێنن (کاتی جێبەجێکردن)، و هەبوونی ڕاهێنانی پێویست کە توانایان پێبدات کارامەییەکە لە ژێر بارودۆخی پەستان یان هەڵچووندا ئەنجام بدەن. هەمان شت بۆ کارامەییە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییەکان دەگونجێت. بە هەمان گرنگییەوە، قوتابیان پێویستیان بەوەیە ئەو پێگەیشتووانە ببینن کە متمانەیان پێدەکەن لە داڕشتنی ئەم چەمکانە لەسەر بنەمایەکی جێگیر، ئەم پرۆسەیە ڕێگە بە قوتابیان دەدات کارامەییەکان لە چوارچێوەی جیاواز لەوەی کە بۆ یەکەمجار تێیدا فێری بوون تێکەڵ بکەن. بۆ نموونە: بەڕێوەبەری قوتابخانە دەرفەتی بە هەموو قوتابییەکی کچ بەخشی بۆ فێربوونی کارامەییە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکان بۆ سەرکەوتنی لە داهاتوودا لە بواری کاردا. ئەم دەرفەتە ڕێگە بە کچانی گەنج دەدات لە قوتابخانەدا فەرهەنگۆکێکی هاوبەش پەرەپێبدەن، و تێبینی بە کەسانی تر بدەن لە کاتی مەشقکردن لەسەر کارامەییەکانیان، و ناسینەوەی ئەم کارامەییانە و بڵاوکردنەوەیان لە شوێنی کار و کۆمەڵگەدا.

٥. هەڵسەنگاندن بۆ ئەوە بکە کە قوتابییەکانت فێری دەبن

فێربوون پێویستی بە گۆڕانکاری هەیە: گۆڕانکاری لە مۆدێلە عەقڵییەکان، بیرکردنەوەکان، و ڕەفتارەکان. بەبێ گۆڕانکاری هیچ فێربوونێک نییە، و بەبێ هەڵسەنگاندن ناتوانین گۆڕانکاری دیاری بکەین. قوتابخانەکان پێویستە لەپێشینە بدەن بە هەڵسەنگاندنی گەشەی سۆزداری و کۆمەڵایەتیی لای قوتابی. بۆ نموونە: بەڕێوەبەر ئەو بارودۆخانە دەڕەخسێنێت کە دەرفەت دەدات بە قوتابیان بۆ هەڵسەنگاندنی خۆیی بۆ گەشەی سۆزداری کۆمەڵایەتییان، و پاشان بەراوردکردنی لەگەڵ هەڵسەنگاندنی مامۆستاکەیان، پاشان دانانی ئامانجەکان لەبارەی فێربوونی سۆزداری کۆمەڵایەتی کە دەبێتە هۆی ئەوەی ببنە سەرکردەی باشتر. تاوەکو قوتابیان بتوانن بە تێپەڕبوونی کات بەدواداچوون بۆ ئامانجەکانیان بکەن تا گۆڕانکارییەکە بۆ خۆیان و مامۆستاکانیان دیار بێت.

بە دەستکارییەوە وەرگێڕدراوە
https://www.understood.org/articles/en/social-emotional-learning-what-you-need-to-know

.https://www.rethinked.com/blog/2019/02/07/5-ways-to-ensure-sel-success/

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.