لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزمدا چی داواکراوە؟

د. یاسر ئەلسەعبی

جیهان هەموو ساڵێک لە بەرواری دووی نیساندا یادی ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم دەکاتەوە. هەموو ساڵێک بەم بۆنەیەوە دروشم و ئامانجێکی نوێ هەیە. ئاهەنگگێڕانەکە شێواز و وێنەی جیاواز وەردەگرێت کە گرنگترینیان دەرخستنی ڕەنگی شینە لەسەر باڵەخانە حکومییەکان و سەنتەرەکانی شیاندن. چاوپێکەوتنە میدیاییەکان لەگەڵ ئەو پسپۆڕانەی خزمەتگوزارییەکانی شیاندن پێشکەش بە کەسانی خاوەن تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم دەکەن، زۆر دەبن. کۆنفرانسە زانستییەکان بەم بۆنەیەوە زۆر دەبن. وانە و وتارەکان دووبارە دەبنەوە و پرسیارەکان هەموو ساڵێک دووبارە دەبنەوە و وەڵامەکانیش دووبارە دەبنەوە و ئاهەنگەکانیش هەروەها دووبارە دەبنەوە. ئامانج لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم ئاهەنگگێڕان نییە، چونکە ئەم تێکچوونە پێویستی بە دەرخستنی ڕەنگی شین لێرە و لەوێ نییە. ئەم تێکچوونە پێویستی بە پلانگەلی تەواوکاری و گشتگیر و یەکخستنی هەوڵەکانی لایەنە حکومی و تایبەتەکانە بۆ کەمکردنەوەی ئەو بارگرانییانەی لێی دەکەونەوە. تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم تێکچوونێکە پێویستی بە پرۆگرامی شیاندن و چارەسەری گشتگیر و تەواوکاری هەیە وەک پرۆگرامەکانی چارەسەری کارامەیی (ڕاهێنانی پیشەیی) و پرۆگرامەکانی ئاخاوتن و زمان و پرۆگرامەکانی ڕاستکردنەوەی ڕەفتار و پرۆگرامە ئەکادیمییەکان و پرۆگرامەکانی شیاندنی پیشەیی و پرۆگرامە پزیشکییەکان. وەک بۆ هەمووان ئاشکرایە، تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم (ASD) تێکچوونێکی گەشەی دەمارییە کە بە کەموکوڕی لە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و کارلێکی کۆمەڵایەتی و هەبوونی ڕەفتارگەلی سنووردار و دووبارەبووەوە دەناسرێتەوە. کەموکوڕییەکانی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بە شێوازی جیاواز دەردەکەون و دەکرێت لاوازیی سەرنجی هاوبەش بگرنەوە، سەرەڕای ئاستەنگییەکانی بەکارهێنانی ڕەفتارەکانی پەیوەندیکردنی دەربڕاو و نادەربڕاو بۆ کارلێکی کۆمەڵایەتی. ڕەفتار یان خولیا یان چالاکییە سنووردار و دووبارەبووەوەکان لە شێوازی قاڵبی یان قسەکردنی دووبارەبووەوە یان جووڵەیی یان بەکارهێنانی شتومەکدا دەردەکەون؛ پابەندبوونی نەپەسیو بە ڕۆتینەوە.

لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزمدا پێویستە لەگەڵ خۆماندا بوەستین و هەڵسەنگاندن بۆ ئەو خزمەتگوزارییانە بکەین کە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم تێکچوونەدا بەردەستن، لە دەستنیشانکردنەوە تا شیاندن. زۆر و زۆر پرسیار و سەرنج هەن کە پێویستە بییانخەینە ڕوو بۆ هەڵسەنگاندنی واقیعی دەستنیشانکردن و شیاندن بۆ تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم. ئایا تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم لەلایەن تیمێکی فرەپسپۆڕییەوە دەستنیشان دەکرێت؟ ئایا ئەگەر ئەم تیمانە هەبن، ژمارەی پێویستمان لێیان هەیە؟ ئایا تێکچوونەکە زوو و بە شێوەیەکی دروست دەستنیشان دەکرێت؟ بۆچی خێزانەکان بەسەر زیاتر لە یەک پسپۆڕ و زیاتر لە یەک سەنتەردا دەسووڕێنەوە و دەستنیشانکردنەکان جیاوازن؟ بۆچی دەستنیشانکردن لە تەمەنێکی درەنگدا دەکرێت؟ بۆچی پزیشکانی منداڵان ناچار ناکرێن فۆڕمی تایبەت بە شەبەنگی ئۆتیزم لە تەمەنی ١٨ مانگی و پاشان لە تەمەنی ٢٤ مانگیدا پڕبکەنەوە وەک ئەوەی لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا هەیە؟ لە پرسیارە گرنگەکانی دیکەش: ئایا ژمارەی پێویست لە پسپۆڕانی ڕەگەزی نێر و مێی شیاوکراو بۆ دەستنیشانکردن و شیاندنی ئەو کەسانەی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان هەیە بەردەستە؟ ئایا ئاماری وردمان لەسەر ژمارەی پسپۆڕان هەیە؟ ئایا ڕێژە و ژمارەی ئەو کەسانەی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان هەیە لەبەردەستماندایە؟ ئایا تۆمارێکی نیشتمانی بۆ ئەو ڕێژە و ژمارانە هەیە؟ ئایا تێچووی شیاندنی هەر تاکێکی دەستنیشانکراو بەم تێکچوونە ئەژمار کراوە؟ ئایا خزمەتگوزارییەکانی دەستنیشانکردن و شیاندن لە قوتابخانە حکومی و تایبەتەکاندا بەردەستن؟ ئایا کۆمپانیاکانی دڵنیایی (تەئمین) تێچووی دەستنیشانکردن و شیاندن دەگرنە ئەستۆ؟ ئایا پرۆگرامی هۆشیاری و پەروەردەیی بۆ خێزانی ئەو کەسانەی تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمیان هەیە هەیە؟ ئایا گرووپی پاڵپشتی بۆ خێزانەکان لەژێر سەرپەرشتیی زانستیدا هەیە؟ ئایا خزمەتگوزارییەکان لە هەموو وڵاتان و ناوچەکاندا بە شێوەی داواکراو دابین دەکرێن؟ ئایا خزمەتگوزارییەکانی شیاندن لە هەموو بوارەکاندا بە شێوەیەکی نموونەیی پێشکەش دەکرێن؟ ئایا خزمەتگوزارییەکان لە کاتی گونجاودا پێشکەش دەکرێن؟ ئایا پلانی ڕوون و دیاریکراو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم تێکچوونە لە ماوەی ساڵانی داهاتوودا هەیە؟

و پرسیارە هەرە گرنگەکە دەمێنێتەوە کە لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزمدا چی لە ئێمە داواکراوە؟ ئەوەی داواکراوە زۆر و زۆر گەورەیە. داواکراوە لە سەرەتادا هەڵسەنگاندنێکی گشتگیر بۆ ئەوەی لە ئاستی خزمەتگوزارییەکانی دەستنیشانکردن و شیاندندا بەردەستە بکرێت و پلانەکانی داهاتوو دابنرێن کە زامنی دابینکردنی خزمەتگوزاریی زانستیی جۆریی گشتگیر بکەن. داواکراوە سەرجەم خزمەتگوزارییەکانی شیاندن بە شێوەیەکی بێبەرامبەر لەلایەن دەوڵەتەوە دابین بکرێن، چونکە تێچووی ئەم خزمەتگوزارییانە زۆر بەرزە و درێژخایەنە. داواکراوە ئەم منداڵانە لە تەمەنی پێش باخچەی ساوایانەوە لە قوتابخانەکاندا تێکەڵ بکرێن لە پێناو زامنکردنی بەدەستهێنانی مافی خۆیان لە پەروەردە و فێرکردندا وەک هاوتەمەنە ئاساییەکانیان. داواکراوە ژمارەی پێویست لە پسپۆڕان لە هەموو بوارەکاندا دابین بکرێت (پسپۆڕانی ئاخاوتن و زمان و پسپۆڕانی شیکاریی ڕەفتاری کارەکی و پسپۆڕانی چارەسەری کارامەیی و پسپۆڕانی پەروەردەی تایبەت و ئەوانی تر). داواکراوە پسپۆڕان بە باشترین شێوە شیاو بکرێن بۆ زامنکردنی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە شێوازە زانستییەکە کە پشتی بە بەڵگە و سەلمێنەری زانستیی چەسپاو بەستووە. داواکراوە سەنتەری پێویست لە هەموو ناوچەکاندا دابین بکرێت. داواکراوە پلانی ساڵانەی دیاریکراو بۆ باشترکردنی جۆریی خزمەتگوزارییە پێشکەشکراوەکان دابنرێت. داواکراوە پرۆگرامی ڕاهێنان و هۆشیاری بۆ خێزانەکان دابنرێت. لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم بۆ ساڵی ٢٠٢٣ز داواکراوە بەراوردی ئەوە بکرێت کە لە پلان و پرۆگرامەکاندا جێبەجێ کراوە کە لە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم بۆ ساڵی ٢٠٢٢ز ڕێککەوتنیان لەسەر کرابوو یان خرانەڕوو. داواکراوە توێژینەوەکان ئەنجام بدرێن و پاڵپشتی بکرێن بۆ دڵنیابوونەوە لە کاریگەریی پرۆگرامە پێشکەشکراوەکان.

من داوا ناکەم کە هەموو ٢ی نیسانی هەر ساڵێک یادی ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم نەکەینەوە، بەڵکو داوا دەکەم ئاهەنگ بەوەوە بگێڕین کە ئەنجام دراوە لەپێناو و بەرزکردنەوەی کوالێتیی خزمەتگوزارییە پێشکەشکراوەکان. داوا دەکەین ئاهەنگگێڕان بە ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم لە ڕێگەی دانانی پلانی ساڵانەوە بێت کە ئامانجیان باشترکردنی کوالێتی و جۆریی خزمەتگوزارییەکانی دەستنیشانکردن و شیاندن بێت. و لەبەر ئەوەی دروشمی ڕۆژی جیهانیی ئۆتیزم بۆ ساڵی ٢٠٢٣ز "گواستنەوە بەرەو جیهانێکی گشتگیر"ە، با کار لەسەر وەرچەرخانێکی گشتگیر بکەین لە میکانیزم و شێوازەکانی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی دەستنیشانکردن و شیاندندا لە ڕێگەی دابینکردنی ژمارەی داواکراو لە پسپۆڕانی ڕەگەزی نێر و مێی شیاوکراو و لە ڕێگەی زیادکردنی ژمارەی سەنتەرە حکومییە تایبەتمەندەکان. و با جەختکردنەوەکە لەسەر گشتگیری و تەواوکاریی ستراتیژ و سیستم و یاساکانی تایبەت بە تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم بێت.

دکتۆر یاسر ئەلسەعبی

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.