ڕێنمایی بۆ یارمەتیدانی منداڵان بۆ گواستنەوەی سەرکەوتووانە لە نێوان چالاکییەکاندا

گواستنەوەکان کاتێک ڕوودەدەن کە پێویست بێت منداڵەکەت لە ئەنجامدانی چالاکییەک بوەستێت و دەست بکات بە ئەنجامدانی شتێکی تر، بۆ نموونە بۆ گواستنەوە: ئامادەکاری بۆ بەجێهێشتنی ماڵەوە، یان کۆکردنەوەی یارییەکان پێش خەوتن، یان کوژاندنەوەی تەلەفزیۆن یان کۆمپیوتەر، یان هاتنەدەرەوە لە گەرماو. هەروەها هەندێک لە گواستنەوەکان دەرکەوتنی هەندێک کێشەی ڕەفتاری لەخۆدەگرن، لەبەر ئەوە ئێمە پێویستمان بە بەکارهێنانی ستراتیژییەکانی گواستنەوە هەیە.

بۆچی ستراتیژییەکانی گواستنەوە بەکاردەهێنین؟

لەوانەیە هەندێک لە کەسانی خاوەن تێکچوونی ئۆتیزم تووشی سەختی ببن کە پەیوەستن بە گۆڕانکاری لە ڕۆتین یان گۆڕانکاری لە ژینگەکاندا، و لەوانەیە پێویستیان بە توانای پێشبینیکردن بێت. ئەمانە هەندێک ئامۆژگارین بۆ پلاندانان بۆ گواستنەوە لە چالاکییەکەوە بۆ چالاکییەکی تر:

- پێش ئەوەی دەست بە ڕۆژەکە بکەیت یان ماڵەوە بەجێبهێڵیت، ڕوونی بکەرەوە بۆ منداڵەکەت چی ڕوودەدات. زانینی ئەوەی چی چاوەڕوان دەکرێت یارمەتی منداڵان دەدات - بەتایبەتی منداڵە گەورەترەکان - لە هەبوونی پێشبینییەکی واقیعی.

- ڕۆژژمێرێکی خێزان بەکاربهێنە کە دەریخات ئەندامە جیاوازەکانی خێزان هەموو ڕۆژێک چی دەکەن. دەتوانیت ڕۆژژمێرەکە لەگەڵ وێنە بەکاربهێنیت بۆ منداڵانی بچووک.

- لەبەرچاوی بگرە ئایا پێویستت بەوە هەیە فێری کارامەیی یان زانیاری نوێی بکەیت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە گواستنەوە ڕۆژانەکاندا. بۆ نموونە: لەوانەیە پێویست بکات فێری بەستنی قەیتانی پێڵاوەکانی بکەیت بۆ ئاسانکردنی بەجێهێشتنی ماڵەوە، یان لەوانەیە منداڵەکەت پێویستی بە لیستێکی نووسراو یان بینراو هەبێت بۆ یارمەتیدانی لە ئامادەکردنی جانتاکەی قوتابخانەی هەموو بەیانییەک.

ئامۆژگارییەکان:

کاتی گونجاو بۆ گواستنەوە:

گواستنەوەکان بەشێکن لە ڕۆژی هەموو منداڵێک. کاتدانانی گونجاو بۆیان دەتوانێت گواستنەوەی منداڵەکەت لە شتێکەوە بۆ شتێکی تر ئاسان بکات:

- کاتی خۆت هەڵبژێرە. ئەگەر توانیت، شتێک بوەستێنە و شتێکی تر دەست پێبکە لە کاتی، بۆ نموونە: چاوەڕێ بکە تا منداڵەکەت تەواو دەبێت لە لێکدانی پەزڵەکە پێش ئەوەی پێی بڵێیت کە نانی نیوەڕۆ ئامادەیە.

- هەندێک هێما یان ئاگادارکردنەوە بدە بە منداڵەکەت سەبارەت بە هەر گۆڕانکارییەک لە چالاکییەکەدا، بۆ نموونە: "پێنج خولەکت هەیە بۆ یاری کردن". پاشان کاتی ئەوە دێت بگەڕێینەوە بۆ ماڵەوە،

- ئەگەر منداڵەکەت ڕووبەڕووی سەختی بووەوە لە گواستنەوە لە چالاکییەکەوە بۆ چالاکییەکی تر، بیر لەوە بکەرەوە کاتی زیاتر لە نێوان چالاکییەکاندا دابنێیت. ئەمە کاتی زیاتر دەدات بە منداڵەکەت بۆ ئەنجامدانی گۆڕانکاری و خۆگونجاندن.

- هەڵبژاردن دەربارەی گواستنەوە بدە: ناتوانیت هەمیشە هەڵبژاردن بە منداڵەکەت بدەیت دەربارەی وەستاندنی چالاکییەک و دەستپێکردنی چالاکییەکی تر، بەڵام هەندێک جار دەتوانیت هەڵبژاردنی پێبدەیت دەربارەی شتەکانی تر. ئەمانە هەندێک بیرۆکەن:

- هەڵبژاردن بدە بە منداڵەکەت دەربارەی ئەو شتانەی کە بەشێکن لە قۆناغی گواستنەوەکە. بۆ نموونە: "پێویستە لە ماوەی یەک خولەکدا بڕۆین بۆ ناو ئۆتۆمبێلەکە، دەتوانیت یەک یاری لەگەڵ خۆت ببەیت. کامەیان دەبێت؟" یان "ئایا دەتەوێت خۆت بیکەیت یان پێکەوە بیکەین؟"

- هەڵبژاردنی سنووردار بدە بە منداڵەکەت. بۆ نموونە: ڕێگە بدە بە منداڵەکەت هەڵبژێرێت لە نێوان دوو کراسی جیاواز، بەڵام نە تەواوی پارچەکانی ناو دۆڵابی جلەکانی! ئەگەر هەڵینەبژارد دەتوانیت تۆ بۆی هەڵبژێریت.

- دوور بکەوە لە پێدانی هەڵبژاردن بە منداڵەکەت دەربارەی گواستنەوە ئەگەر لە ڕاستیدا هیچ هەڵبژاردنێک نەبێت. بۆ نموونە: لە جیاتی ئەوەی بڵێیت "ئایا حەز دەکەیت ئێستا ئەم یارییانە کۆبکەیتەوە؟" دەتوانیت بڵێیت "تکایە ئێستا دەست بکە بە کۆکردنەوەی ئەو یارییانە".

بۆ ئەوەی گواستنەوە لە نێوان چالاکییەکان ئەرێنیتر بێت

دەکرێت ئاماژە بە لایەنی ئەرێنیی گواستنەوە بکرێت بەوەی سەرنجی منداڵەکەت دووربخەیتەوە لە گۆڕانکارییەکە و ڕوو لە شتێک بکەیت کە حەزی لێیەتی یان هەست بە دڵخۆشی دەکات بەرامبەری:

- سەیر بکە بزانە دەتوانیت گواستنەوەکان بکەیت بە چێژبەخش.

- شتێک کە منداڵەکەت نایەوێت بیکات ببەستەوە بە شتێکەوە کە حەزی لێیەتی، بۆ نموونە: "سەرەتا یارییەکان کۆدەکەینەوە، پاشان ژەمێکی سووکمان دەبێت".

- ئاماژە بە هەر شتێکی باش بکە کە منداڵەکەت بتوانێت چاوەڕوانی بکات دوای گواستنەوەکە، بۆ نموونە: "ئەگەر ئێستا بڕۆین، کاتمان دەبێت بۆ یاری کردن بە شەمەندەفەرەکانت پێش نانی ئێوارە".

- ستایشی منداڵەکەت بکە لەسەر مامەڵەکردنی باش لەگەڵ گواستنەوەکان.

ئاگاداری: ئەگەر منداڵەکەت یاری دەکات یان تووشی هەڵچوونی تووڕەیی بوو، وریابە لەوەی بە هەڵە ئەم ڕەفتارە بەهێز نەکەیت لە ڕێگەی پێدانی کاتی زیاتر لە چالاکییەکەدا، دەتوانیت لەسەرخۆ و تێگەیشتوو بیت، بەڵام هەروەها ڕوون و جێگیر بە. بە نەرمی پێداگری بکە لەسەر ئەوەی منداڵەکەت ئەوە بکات کە داوای لێدەکەیت.

هەندێک ستراتیژی بۆ پرۆسەی گواستنەوەی سەرکەوتوو:

کاتپێوی بینراو بەکاربهێنە

لەوانەیە سوودبەخش بێت بۆ کەسانی خاوەن تێکچوونی تەیفی ئۆتیزم کە "ببینن" چەند کات ماوەتەوە لە چالاکییەکەدا پێش ئەوەی چاوەڕوانی ئەوەیان لێبکرێت بگوازرێنەوە بۆ شوێنێک یان ڕووداوێکی نوێ. چەمکەکانی پەیوەست بە کات تا ڕادەیەک موجەڕەدن (بۆ نموونە "چەند خولەکێکت هەیە")، و زۆرجار ناکرێت بە شێوەیەکی وشەیی لێکبدرێنەوە (واتە "تەنها یەک چرکە" یان "پێویستە لە ماوەی یەک خولەکدا بڕۆین").

خشتە بینراوەکان

خشتە بینراوەکان دەتوانن ڕێگە بە کەسەکان بدەن چالاکیی داهاتوو ببینن، و تێگەیشتنێکی باشتر لە زنجیرەی ئەو چالاکییانە بەدەستبهێنن کە ڕوودەدەن، و توانای پێشبینیکردن بە گشتی زیاد بکەن.

بەکارهێنانی شێوەی بەرجەستە یان وێنە یان هێما یان وشەکان

توێژینەوەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەکارهێنانی خشتە بینراوەکان لە کاتی گواستنەوەدا دەتوانێت ڕەفتاری کێشەدار کەم بکاتەوە و داواکارییەکانی گواستنەوەی دواتر زیاد بکات.

سەرچاوە:

.https://raisingchildren.net.au/preschoolers/behaviour/behaviour-management-tips-tools/transitions

.https://www.iidc.indiana.edu/irca/articles/transition-time-helping-individuals-on-the-autism-spectrum-move-successfully-from-one-activity-to-another.html

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.