ئاستی ئەدای ئێستا چییە؟ دەستەواژەیەکی فراوانی بێ بەها

ئێمە لە لێواری دەستپێکردنی ساڵێکی نوێی خوێندنداین.. و رەنگە ئەم پرسیارانەی خوارەوە بە مێشکی پسپۆڕانی بواری چاودێری و پەروەردەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکاندا بێت:

- هەنگاوی پێوانی ئاستی ئەدای ئێستای منداڵ کە ڕەنگدانەوەی لەسەر پلانی پەروەردەیی تاکەکەسی هەیە چی لەخۆدەگرێت؟

- سەرچاوەکانی بەدەستهێنانی زانیاری دەربارەی ئاستی ئەدای ئێستای منداڵ کامانەن؟

- ئایا خێزان ڕۆڵی هەیە لەم هەنگاوەدا؟

- ئایا دەکرێت پێداچوونەوە بە پلانی پەروەردەیی تاکەکەسیی ساڵی ڕابردوودا بکرێت بۆ پێشبینیکردنی ئاستی منداڵەکە لە کاتی ئێستادا؟

- ئایا ئاستی ئەدای ئێستا نەگۆڕە یان گۆڕاو؟

- ئایا لە خاڵە بەهێزەکان و خاڵە لاوازەکانی دوو قوتابی کە هەمان دەستنیشانکردنیان هەیە لێکچوون هەیە؟

- ئایا جۆر و شێوازی داڕشتنی ئاستی ئەدای ئێستا بەپێی جۆری ئەو خزمەتگوزارییەی پێشکەش دەکرێت دەگۆڕێت؟

لەو کاتەوەی لە زانکۆ لە قۆناغی بەکالۆریۆسدا خوێندکار بووین و دەستەواژەی ئاستی ئەدای ئێستای قوتابی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان دەبیستین. هەتا ئەمڕۆش بەردەوامین لە بیستنی ئەم دەستەواژەیە. ئێمە دڵنیاین لەوەی تۆش ئەم دەستەواژە فراوانە بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە لە سەرەتای هەر وەرزێکی خوێندندا دەبیستیت. هەروەها لە کاتی سەردانەکانماندا بۆ پێشکەشکردنی ڕاوێژکاری بە هەندێک لە دامەزراوە پەروەردەییەکان لە کەنداوی عەرەبی. یان لە هەندێک سەرچاوەی لاواز لەسەر ئینتەرنێت یان هەندێک لە قسەکەران لە بواری داڕشتنی پرۆگرامە پەروەردەیی و چارەسەرییەکان بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان وەک ئەوەی ڕەنگدانەوەی یەک شت بێت (one size fits all)، بە پێچەوانەی ئەوەشەوەیە.

گرنگیی ئەم دەستەواژەیە لەوەدایە کە هەنگاوی بنەڕەتی پێکدەهێنێت کە پێش داڕشتنی هەر پلانێکی پەروەردەیی/فێرکاری/شیاندنی تاکەکەسی ئەنجام دەدرێت و ئامانجەکان و ئەو لایەنانەی دەبێت کاریان لەسەر بکرێت دیاری دەکات. یەکێکیان جارێکیان پێی وتین "ئاستی ئەدای ئێستا کلیلی کارەکەیە.. ئەگەر دروست بێت هەموو کارەکە دروست دەبێت، و ئەگەر بە شێوەیەکی دروست ئەنجام نەدرێت ئەوا هەموو هەنگاوەکانی دوای ئەوە رەنگە هیچ بەهایەکی ئیعتیبارییان بۆ نەمێنێتەوە".

ئاستی ئەدای ئێستا ئەنجامی ئەو تاقیکردنەوە و پێوەرانەیە کە جێبەجێ کراون بۆ بەدەستهێنانی زانیاری لەسەر ئاستی منداڵ پێش داڕشتنی پلانی چارەسەری. رەنگە جۆری ئەو تاقیکردنەوە و پێوەرانەی بەکارهاتوون بۆ دەرهێنانی زانیارییەک کە دەڕژێتە بەشی ئاستی ئەدای ئێستاوە جیاواز بێت، کە ئامانجە ڕەفتاری و پەروەردەییە دیاریکراوەکانی ناو پلانی پەروەردەیی تاکەکەسی لێیەوە سەرچاوە دەگرن. هەندێک لەم پێوەرانە نافەرمین و لەسەر ژینگەی عەرەبیمان ستاندارد نەکراون. یان هەندێکیان لایەنە جیاوازەکانی گەشەکردن داناپۆشن. یان تەنها بۆ یەک جۆر لە خزمەتگوزارییەکان گونجاون، وەک خزمەتگوزارییەکانی پەروەردەی تایبەت، خزمەتگوزارییەکانی ئاخاوتن، یان خزمەتگوزارییەکانی شیکاریی ڕەفتاری کارپێکراو، یان خزمەتگوزارییەکانی چارەسەری کار پیشەیی.

هەندێک لەم پێوەرانە بە پێوانی ئاستی منداڵەکە لە ڕێگەی بڕگە و بەندە دیاریکراوەکانەوە جێبەجێ دەکرێن (لیستەکانی هەڵسەنگاندن)، یان لە ڕێگەی پرسیارکردن لە خێزان لە ڕێگەی چاوپێکەوتنەوە و یان لە ڕێگەی تێبینیکردنی ڕاستەوخۆی منداڵەکە، یان لە ڕێگەی خستنەڕووی چالاکی/پرسیاری دیاریکراو. هەریەک لەم جۆرانە سوود و زیانی خۆی هەیە. بەڵام گرنگ ئەوەیە کە هەر جۆرێکیان پێویستی بە مەشقپێکردنە و رەنگە ماوەی مەشقپێکردنەکە و پلەی شارەزایی لە ڕێگایەکەوە بۆ ڕێگایەکی تر جیاواز بێت.

هەروەها دەبێت ئاستی منداڵەکە و هەندێک بارودۆخی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی و تایبەتمەندییە گەشەیی و ڕەفتارییەکانی هەندێک لە منداڵان لەبەرچاو بگیرێت کە رەنگە ڕێگە نەدەن تاقیکردنەوەی لەو شێوەیە جێبەجێ بکرێت. بۆ نموونە داوا لە خێزانێک بکەیت فۆرمێکی ئەلیکترۆنی پڕبکەنەوە لە کاتێکدا نازانن کۆمپیوتەر بەکاربهێنن. یان هەوڵ بدەیت تاقیکردنەوەیەک جێبەجێ بکەیت کە پێویستی بە خستنەڕووی چالاکیی دیاریکراو هەیە بۆ سەر منداڵێک کە نایەوێت لەسەر مێزی تاقیکردنەوە دابنیشێت.

هەندێک لەو پێوەرانەی بەکاردەهێنرێن پێوەرە پێوەر-پاڵپشتەکانن کە ئاستی لێهاتووییەکانی منداڵ لە لایەنێکی دیاریکراودا دەپێون. نزیکترین نموونە بۆ تاقیکردنەوە پێوەر-پاڵپشتەکان ئەو تاقیکردنەوانەن کە لە کۆتایی وەرزی خوێندندا ئەنجام دەدرێن و تێیدا ئاستی قوتابی هەڵدەسەنگێنرێت بەوەی کە نمرەیەکی بەرز یان نزم بەدەست دەهێنێت بەبێ بەستنەوەی بە ئاستی قوتابیانی ترەوە. هەندێک ئامرازی بەناوبانگ لەم بوارەدا هەن و بە ڕێژەیەکی زیاتر بەکاردەهێنرێن چونکە ئامانجەکان و دەستەواژەکان رەنگە ڕوونتر بن.

لە هەندێک کاتی تردا پێوەرە نۆرم-پاڵپشتە ستانداردکراوەکان بەکاردەهێنرێن کە ئاستی منداڵ لە لایەنە جیاوازەکانی گەشەکردندا دەپێون (لێهاتووییەکانی پەیوەندیکردن، لێهاتووییە مەعریفییەکان، لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان، کێشە ڕەفتارییەکان، ئاسایش و سەلامەتی، لێهاتووییە ئەکادیمییەکان، هتد) و ئاستەکەی بە بەراورد لەگەڵ هاوتەمەنەکانی لە هەمان قۆناغی تەمەندا دیاری دەکەن و دیاری دەکەن ئایا ئاستی لێهاتووییەکانی (تەمەنی عەقڵی) کەمترە لەوانەی هاوتەمەنی زەمەنین، لە هەمان ئاستدایە یان بەرزترە لەوە. سەرەڕای گرنگیی جێبەجێکردنی ئەم جۆرە لە پێوەرانە، بەڵام بەکارهێنانیان کەمە لە کاتێکدا گرنگییەکەی لە دیاریکردنی ئاستی لێهاتووییەکان و بەستنەوەی بە تەمەنی زەمەنی و عەقڵیی منداڵەکەوەیە. بەڵام کەمکوڕییەکەی لەوەدایە کە هەستیار نییە بەرامبەر گۆڕانکارییە کەمەکان لە ئاستی منداڵەکەدا بەتایبەت بۆ ئەوانەی کە پلەی کەمئەندامییەکەیان توندە.

جێبەجێکردنی ئەم جۆرە پێوەرانە یارمەتیدەرە لە دیاریکردنی خاڵە بەهێزەکان و خاڵە لاوازەکانی لای قوتابی بە پلەیەکی بەرزی وردبینی کە باشترە لە پرۆسەی خەمڵاندن کە رەنگە ورد نەبێت و کورت بهێنێت لە دیاریکردنی ئەوەی دەکرێت لە ماوەی ساڵی خوێندندا لەگەڵ منداڵەکەدا کاری لەسەر بکرێت.

دێینە سەر ڕۆڵی خێزان. بێگومان خێزان سەرچاوەیەکی گرنگ و بنەڕەتییە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری لەسەر ئاستی منداڵ، چونکە یەکەم ناسێنەری تواناکانی منداڵەکەیانن. لە زۆربەی کاتەکاندا منداڵ زۆربەی کاتی خۆی لەگەڵ خێزانەکەیدا بەسەر دەبات و خێزان دەتوانێت تواناکانی منداڵەکەیان و هەندێک دیاردەی خاڵە بەهێز و لاوازەکان بە ڕوونییەکی زۆرەوە دیاری بکات. بۆ نموونە رەنگە بتوانیت لە خێزانەکە بپرسیت ئایا منداڵەکە قسەکەرە یان نا. ئەگەر بەو شێوەیە بوو، لە دوای ئەوە دەتوانیت ئاستی پەیوەندیکردن و لێهاتووییە دەربڕینەکان بپێویت (بێگومان ئەگەر تۆ پسپۆڕێکی لێهاتووی ئاخاوتن بیت لە جێبەجێکردنی ئەو پێوەر و تاقیکردنەوانەی کە ئەم جۆرە لێهاتووییانە دەپێون).

دێینە سەر پێداچوونەوەی پلانی پەروەردەیی بۆ ساڵی ڕابردوو و بەڵگەنامەکانی پێشوو.. بەڵێ زانیاریی گرنگ هەیە کە دەبێت بگەڕێینەوە بۆی بۆ ئەوەی بزانین ئەم منداڵە لە کوێ بووە. رەنگە منداڵەکە لەبیری کردبێت یان ئاستی دابەزیبێت بە بەراورد بە کۆتایی ساڵی ڕابردوو، و رەنگە هەموو ئەوەی لەسەرتە بیرخستنەوەی منداڵەکە بێت و دروستکردنی دەرفەتی فێرکاریی سادە بێت بۆ هێشتنەوەی ئەو لێهاتووییانەی پێشتر بەدەستی هێناون، لەبری ئەوەی ئامانجێک دابنرێت و ماوەیەکی نەکەم تەرخان بکرێت بۆ بەدەستهێنانی.

سەبارەت بە نەگۆڕیی خاڵە بەهێزەکان و خاڵە لاوازەکان لە ئاستی ئەدای ئێستادا.. ئەمە لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر جیاوازە و رەنگە لە خزمەتگوزارییەکەوە بۆ خزمەتگوزارییەکی تر، یان لە لێهاتووییەکەوە بۆ لێهاتووییەکی تر جیاواز بێت. رەنگە ئاستی ئەدای ئێستای هەندێک لەو منداڵانەی خاوەن ئەدای بەرز و توانای مەعریفیی بەرزن کە خزمەتگوزاریی چاودێری و پەروەردەیی چڕ وەردەگرن لەلایەن تیمێکی بەئەزموون لە فێرکردنی لێهاتووییە ئاسان و موجەڕەدەکان. لێرەدا ئاستی ئەدا بە خێرایی دەگۆڕێت و پێشدەکەوێت. لە لایەکی ترەوە، هەندێک لەو منداڵانەی خاوەن ئەدای نزم و توانای مەعریفیی سادەن کە خزمەتگوزاریی چاودێری و پەروەردە لە شێوەی چەند کاتژمێرێکدا لەلایەن تیمێکی بێ ئەزموون یان سەرەتایی وەردەگرن و لێهاتوویی ئاڵۆز و پێشکەوتوویان پێ دەگوترێتەوە. لێرەدا گۆڕانکاری لە ئاستی ئەدا و خاڵە بەهێز و لاوازەکاندا کەم دەبێت و پێشکەوتنی هێواش دەبێت.

سەبارەت بە لێکچوونی خاڵە بەهێزەکان و خاڵە لاوازەکانی دوو منداڵ کە هەمان دەستنیشانکردنیان هەیە، ئەمە لە ڕوانگەی ئێمەوە کەم ڕوودەدات چونکە زۆر هۆکار هەن کە کاریگەری لەسەر ئاستی ئەدایان لە ماوەیەکی دیاریکراودا دروست دەکەن. رەنگە یەکێکیان لە ڕابردوودا خزمەتگوزاریی چاودێری و پەروەردەیی چڕی وەرگرتبێت (٣٠ کاتژمێر لە هەفتەیەکدا بۆ ماوەی دوو ساڵ) لە کاتێکدا ئەوی تریان هیچ جۆرە خزمەتگوزارییەکی وەرنەگرتبێت یان خزمەتگوزاریی کەمتری وەرگرتبێت.

بە کورتی.. ناکرێت بە دڵنیاییەوە بڕیار بدرێت کە سیفەتی دەستنیشانکردن بە هەمان شێوە ڕەنگدانەوەی لەسەر ئاستی ئەدای ئێستادا دەبێت.

رەنگە شێوازی داڕشتنی ئاستی ئەدای ئێستای منداڵەکە یان پێکهاتەکانی ئەم بەشە لە خزمەتگوزارییەکەوە بۆ خزمەتگوزارییەکی تر جیاواز بێت. بەڵام بە گشتی، پێکهاتە سەرەکییەکان و ڕیزبەندی لە شێوازی بەدەستهێنانی زانیاریدا رەنگە زۆر جیاواز نەبێت بێ گوێدانە جۆری ئەو خزمەتگوزارییەی پێشکەش دەکرێت. بە زۆری هەڵسەنگاندنێکی سەرەتایی هەیە بۆ ئاستی منداڵەکە لە سەرەتای خزمەتگوزارییەکەدا و ئەدا بە شێوەیەکی خولیی دەپێورێت تا کۆتاییهاتنی خزمەتگوزارییەکە. رەنگە راپۆرتی ئاستی بەرەوپێشچوونی خولیی هەبێت (هەموو ٣ مانگ جارێک یان هەموو ٦ مانگ جارێک بۆ ئەو خزمەتگوزارییانەی بە شێوەیەکی چڕ پێشکەش دەکرێن)

لێرەدا هەوڵمان دا تیشک بخەینە سەر دەستەواژەیەک کە باوترینە لە سەرەتای ساڵی خوێندندا بەڵام رەنگە وەک دەستەواژەیەکی فراوانی بێ بەها بیبینین ئەگەر بنەما سەرەکییەکان بۆ جێبەجێکردنی هەموو ئەو پێداویستییانەی بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە دەخوازێت لەبەرچاو نەگیرێن بۆ گەیشتن بە پلانێکی پەروەردەیی،

شیاندن، چارەسەری، کە گونجاو بێت بۆ ئاستی منداڵەکە بە ئامانجی زیرەک کە شیاوی پێوان و بەدیهێنان بن.. هەروەها دەتوانیت وتارەکەمان بخوێنیتەوە دەربارەی هۆکارەکانی بەدینەهاتنی ئامانجە پەروەردەیی و شیاندنەکان بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکانلێرە

ئامادەکردن - تیمی Ynmo

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.