١١ ڕێگە بۆ خۆپاراستن لە ڕەفتاری هەڵاتن لای کەسانی خاوەن تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم

ڕەفتاری هەڵاتن یەکێکە لە ڕەفتارە باوەکان لای کەسانی خاوەن تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم، بەپێی ئامارەکان ٪٥٠ی کەسانی ئۆتیزم لە ماڵەکانیان ڕادەکەن و ٪٣٥یان لانیکەم هەفتەی جارێک هەوڵی ڕاکردن دەدەن، و ٪٢٥یان هەڵاتنەکەیان دەبێتە هۆی هەندێک کێشەی وەک مەترسیی خنکان یان ڕووداوی هاتووکۆ

لە وتارەکەماندا باس لە ١١ ڕێگە دەکەین بۆ خۆپاراستن لە ڕەفتاری هەڵاتن لای کەسانی خاوەن تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزم، ئەوانیش:

١) تێگەیشتن لە شێوازەکانی هەڵاتن

:: لە خۆت بپرسە جۆری هەڵاتنی منداڵەکەت چییە، ئایا ئاراستەکراوە (بە مەبەستە) یان ئاراستەنەکراوە (هەڕەمەکییە).

:: هۆکارەکان بناسە کە لەوانەیە وا لە منداڵەکەت بکەن هەڵبێت یان بە خێرایی جێبهێڵێت.

:: چارەسەری هۆکارە ناسراوەکان بکە؛ ڕێگەدان بە منداڵ بۆ تێرکردنی حەزی زانخوازییەکەی لەژێر چاودێریی پارێزراودا لە ژینگەیەکی سەلامەتدا (بۆ نموونە: ئەگەر ئامانجی منداڵەکەت گەیشتنە بە ئاو، کاتێکی دیاریکراو دابنێ بۆ یاری بە ئاو هەموو ڕۆژێک لە ماڵەکەتدا لەژێر چاودێریی کەسێکی پێگەیشتوودا)

:: تێبگە ئایا منداڵەکەت هەوڵ دەدات لە شتێک دوور بکەوێتەوە (ئایا دەنگەدەنگ زۆرە؟ ئایا قەرەباڵغییەکی زۆر هەیە؟ ئایا بێزاری هەیە؟) بۆ ئەوەی بتوانیت چارەسەری بکەیت.

:: تێبگە ئایا منداڵەکەت مەیلی هەڵاتنی هەیە لە شەودا.

٢) فێرکردنی منداڵەکەت دەربارەی درککردن بە مەترسییەکان

:: ئەگەر منداڵ/کەسی پێگەیشتوو زمانی کرداریی هەبێت، وەک ئامرازێک بەکاریبهێنە بۆ فێرکردنی دەربارەی مەترسییەکانی هەڵاتن لە هاتووجۆ و بەتایبەت گۆمی ئاودا، هەروەها ڕووبەڕووبوونەوەی کەسانی نامۆ. ڕێگەی جیاواز بەکاربهێنە بۆ فێرکردنی چۆنیەتی کاردانەوە ئەگەر بە تەنیا مایەوە یان لە دەرەوە ون بوو، لە ژینگەیەکی نادەستەماڵیدا (قوتابخانە، پۆل، هۆتێل، هتد) یان هەر شوێنێکی تر.

:: ئەو جۆرە زمانانە بەکاربهێنە کە پێی باشە و لەوانەیە وەڵامیان بداتەوە. کارەکتەرەکان و بابەتەکان و ئامرازە بینراوە دڵخوازەکان لە ڕوونکردنەوەکەتدا بەکاربهێنە ئەگەر پێویست بوو، و دەتوانیت چیرۆکە کۆمەڵایەتییەکان بەکاربهێنیت.

:: بۆ ئەو منداڵ/کەسە پێگەیشتووەی وەڵامدانەوەی بۆ ئامرازە بینراوەکان هەیە، بیر لە لکاندنی هێمای وەستان بکەرەوە لەسەر هەموو دەرگاکانی ماڵەوە و پەنجەرەکان و دەرگاکانی پۆل و دەروازەکان.

٣) توندوتۆڵکردنی ماڵەکەت

بیر لە بەرزکردنەوەی سەلامەتی و پێشگرتن لە هەڵاتن بکەرەوە لە ماڵەکەتدا. هەندێک بیرۆکە بۆ ماڵێکی سەلامەت:

:: دانانی قفڵی بورغیی پارێزراو کە لە هەردوو لاوە پێویستی بە کلیل بێت

:: دانانی سیستەمی زەنگی ئاگادارکردنەوەی ئەمنی

:: دانانی زەنگی ئاگادارکردنەوەی کارکەر بە پاتری لەسەر دەرگا و پەنجەرەکان بۆ ئاگادارکردنەوەت لە کاتی کردنەوەیان

:: پەرژینکردنی باخچەکەت و حەوزەکەت

٤) بیر لە بەکارهێنانی ئامێری شوێنپێهەڵگرتن بکەرەوە

ئامێری شوێنپێهەڵگرتن لەوانەیە یەکێک بێت لە چارەسەرە ئەرێنییەکان بۆ خۆپاراستن لە کێشئامێرەکانی شوێنپێهەڵگرتن لەسەر مەچەک یان پاژنەی پێ دەبەسترێن و شوێنی کەسەکە لە ڕێگەی شەپۆلی بێتەلەوە دیاری دەکەن. هەروەها سیستەمی جۆراوجۆری شوێنپێهەڵگری GPS لە چەندین فرۆشگای تاکەکەسی بەردەستە.

لە کاتی گەڕان بەدوای ئامێری دیاریکردنی شوێنی کەسیدا، ڕەچاوی ئەم خاڵانە بکە:

ئایا سیستەمەکە کەسانی ڕاهێنراو بۆ باری لەناکاو لەخۆدەگرێت؟

تەمەنی پاتری - ئایا پێویستە ئامێرەکە بارگاوی بکرێتەوە؟ ئەگەر وایە، چەند جار؟ ئایا منداڵەکەت لە کاتی پرۆسەی بارگاویکردنەوەدا بێ پاراستنە؟

بەرگری لە ئاو - ئایا دەکرێت ئامێرەکە لە کاتی خۆشۆردن یان مەلەکردندا لەبەر بکرێت؟

ئایا ئامێرەکە لەلایەن لەبەرکەرەکەیەوە لێدەکرێتەوە؟

ئایا ئامێرەکە کاردەکات بۆ دیاریکردنی شوێنی جوگرافی / سنوور؟

ئایا ئامێرەکە لە مەودای ماڵەکەت یان قوتابخانەکەتدا کاردەکات، هتد؟

٥) بیر لە قۆڵبەندی ناسینەوە بکەرەوە

قۆڵبەند یان ملوانکەی ناسینەوەی پزیشکی ناو و ژمارەی تەلەفۆنت و زانیاریی گرنگی تر لەخۆدەگرێت. هەروەها لەوانەیە ئاماژە بەوە بدەن کە منداڵەکەت تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیزمی هەیە و توانای ئاخاوتنی نییە ئەگەر بکرێت. داوای ناسنامەیەکی دەرچوو لە دەوڵەت بکە بۆ ئازیزەکەت. ئەمە وا دەکات وەڵامدەرەوە سەرەتاییەکان دەستگەیشتنێکی خێرایان بە وێنە و زانیارییە سەرەکییەکان هەبێت.

٦) ڕاهێنان بە منداڵەکەت بکە لە وانەکانی مەلەکردندا

وانەکانی مەلەکردن بۆ منداڵانی خاوەن پێداویستیی تایبەت گرنگن.

لەبیرت بێت:

:: فێرکردنی منداڵەکەت بۆ مەلەکردن بەو مانایە نییە کە منداڵەکەت لەناو ئاودا پارێزراوە.

:: ئەگەر حەوزت هەیە، پێویستە پەرژینێکی لە دەور دابنێیت. دەروازەگەلێک بەکاربهێنە کە خۆکارانە دادەخرێن و قفڵ دەبن لە شوێنێک کە لە سەرووی دەستی منداڵەکانتەوە بێت.

:: لابردنی هەموو یاری یان کەلوپەلە سەرنجڕاکێشەکان لە حەوزەکە لە کاتی بەکارنەهێنانیدا.

٧) ئاگادارکردنەوەی دراوسێکانت

پێشنیار دەکرێت چاودێران سەردانێکی کورت بۆ لای دراوسێکان ڕێکبخەن بۆ ناساندنی منداڵەکانیان یان پێشکەشکردنی وێنەیەک. ناسینی دراوسێکانت دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی ئەو مەترسییانەی پەیوەستن بە هەڵاتنەوە.

:: نامیلکەیەکی کورت بە ناوی خۆت و ناونیشان و ژمارەی تەلەفۆنتەوە بدە بە دراوسێکانت.

:: داوایان لێبکە دەستبەجێ پەیوەندیت پێوە بکەن ئەگەر منداڵەکەت لە دەرەوەی ماڵەوە بینی.

دیاریکردنی زانیاریی تر بۆ پێشکەشکردن بە دراوسێکان:

:: ئایا منداڵەکەت لە ئۆتۆمبێل و ئاژەڵان دەترسێت یان بۆیان ڕادەکێشرێت؟

:: ئایا منداڵەکەت بەرەو حەوزەکان ڕادەکێشرێت؟

:: ئایا وەڵام دەداتەوە لە کاتی بانگکردنی بە ناوەکەی؟

:: ئایا کێشەی هەستەوەری یان شڵەژانی دەروونی هەیە کە پێویستە دراوسێکانت بیزانن؟

٨) ئاگادارکردنەوەی وەڵامدەرەوە سەرەتاییەکان (پۆلیس یان مانگی سوور)

دابینکردنی زانیاریی سەرەکی بۆ وەڵامدەرەوە سەرەتاییەکان پێش ڕوودانی ڕووداوەکە لەوانەیە وەڵامدانەوەکە باشتر بکات. پێویستە نامیلکە زانیارییەکان هەموو زانیارییە پەیوەندیدارەکان لەخۆبگرن، و کۆپی بکرێن و لە هەموو کاتێکدا لەلایەن چاودێرانەوە هەڵبگیرێن. نامیلکەکە بەسەر خێزان، دراوسێ، هاوڕێ، هاوکارانی کار و هەروەها وەڵامدەرەوە سەرەتاییەکاندا دابەش بکە. پێویستە ئەم خاڵانە لەخۆبگرێت:

:: ناوی منداڵ/کەسی پێگەیشتوو، وێنەی ئێستا، و پێناسەیەکی وردی شێوەی منداڵەکە بە هەر برین یان نیشانەیەکی تری ناسینەوەوە

:: لیستێک بە گۆرانی، یاری، و کارەکتەرە دڵخوازەکانی منداڵەکەت و هتد.

:: ناوەکان، ژمارەی تەلەفۆنی ماڵەوە، و ناونیشانی دایکوباوک و چاودێرانی تر و کەسانی پەیوەندی لە بارودۆخی لەناکاو

:: پێداویستییە هەستەوەری، پزیشکی، یان خۆراکییەکانی منداڵەکە

:: شوێنە دڵخوازەکان کە لەوانەیە کەسەکەی لێ بدۆزرێتەوە

:: شێوازی پەیوەندیکردن: تێبینی ئەگەر نائاخاوتەر بێت، زمانی ئاماژە، تەختەی وێنە، یان وشەی نووسراو بەکاربهێنێت

:: جلوبەرگی ناسینەوە، خشڵ، کارتەکانی سەر جلوبەرگ

:: ڕێبەری نەخشە و ناونیشانی شوێنە نزیکەکان لەگەڵ تیشکخستنە سەر سەرچاوەکانی ئاو و شوێنە مەترسیدارەکان

٩) پێشگرتن لە هەڵاتن لە قوتابخانە، کەمپی هاوینە، و ژینگە دەرەکییەکانی تر

لە یەکەم بینین لەگەڵ قوتابخانە و سەنتەرە نوێیەکان دڵنیابەرەوە لە زانینی ئەوەی چ پرۆتۆکۆڵێک هەیە بۆ پێشگرتن و چارەسەرکردنی ڕووداوەکانی هەڵاتن و بارودۆخە لەناکاوەکانی تر. پێشنیار دەکرێت بەردەوام بیت لە چاودێریکردن لە ڕێگەی پرسیارکردن لە مامۆستایان، یاریدەدەران، ڕاوێژکاران، بەڕێوەبەرانی قوتابخانەکان، چاودێران، و هتد، سەبارەت بەوەی ئایا منداڵەکە/کەسە پێگەیشتووەکە لە هەر کاتێکدا هەڵاتووە:

:: بپرسە، "ئایا منداڵەکەم لە ناو باڵەخانەکانی قوتابخانەدا گەڕاوە؟" (لەناو باڵەخانەکەدا)

:: بپرسە، "ئایا منداڵەکەم لە دەرەوەی باڵەخانەی قوتابخانە گەڕاوە؟" (لە دەرەوەی باڵەخانەکە)

:: بپرسە، "ئایا منداڵەکەم لە مامۆستایەک هەڵاتووە؟" ئەگەر وایە بۆچی؟

:: بپرسە، "ئایا منداڵەکەم بە بێ چاودێری جێهێڵراوە لە کاتی وانەکەدا؟"

:: بپرسە، "ئایا منداڵەکەم لە کاتی هەڵاتندا بە بێ چاودێری جێهێڵراوە؟"

:: ئەگەر پێشتر ئەمەت نەکردووە، بپرسە "سیاسەتەکانی قوتابخانە سەبارەت بە پێشگرتن لە هەڵاتن چییە؟"

:: نامەیەک بنووسە و تێیدا داوا بکە کە هەمیشە بە نووسراو لە هەر ڕووداوێکی هەڵاتن لەناو حەرەمی قوتابخانە یان لە دەرەوەی ئاگادار بکرێیتەوە.

:: ئەگەر منداڵ/کەسی پێگەیشتوو زۆر هەڵبێت و مەترسیی پەیوەندیدار بە سەلامەتی دروست بکات، بیر لە چارەسەرکردنی کێشەکانی هەڵاتن بکەرەوە لە بەرنامەی پەروەردەیی تاکەکەسی یان پلانی تاکەکەسیی خۆیدا.

١٠) لە ڕووداوەکانی ترەوە فێربە

:: بەدوای هەواڵەکاندا بگەڕێ و لە چیرۆکەکانی تری هەڵاتندا بکۆڵەرەوە.

:: لە وردەکارییەکانی چیرۆکە هەواڵییەکان و گێڕانەوەکانی تر تێبگە.

بۆ نموونە: ئەگەر منداڵەکەت لە کاتی کۆبوونەوەیەکی خێزانیدا دوورکەوتەوە، ئەمە لەوانەیە یارمەتیت بدات لە ناسینی ئەو خۆپارێزییانەی کە پێویستە لە کاتی کۆبوونەوەکان و ئاهەنگەکانی پشوودا و هتد بگیردرێنەبەر.

ئەگەر منداڵێک لە گۆڕەپانی یاریی قوتابخانەوە ڕۆیشت بەهۆی ئەوەی حەرەمی قوتابخانەکە پەرژین نەکراوە، لەوانەیە ئەمە هانت بدات سەیری قوتابخانەی منداڵەکەت بکەیت بۆ ناسینی ڕێکارە ئەمنییەکان.

فێربوون لە چیرۆکەکانی تر لەوانەیە یارمەتیت بدات لە هەڵسەنگاندنی ماڵەکەت و بارودۆخە تایبەتەکانی خۆت.

١١) سەلامەتی و ئاسایش:

دڵنیابە لە چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکان لە سەرجەمی کارامەییە جووڵەییەکان، باڵا، تەمەن، و گەشەکردنی گشتی. لەبیرت نەچێت:

:: لەوانەیە منداڵەکەت بتوانێت دەرگایەک بکاتەوە کە پێشتر نەیدەتوانی بیکاتەوە، بۆیە لەگەڵ گەشەکردنی منداڵەکەتدا پشکنین بۆ ئەم توانایانە بکە.

:: لەوانەیە ئێستا بتوانێت دەستی بگات بە قفڵی زنجیری یان کردنەوەی ئەو پەنجەرانەی لە ڕابردوودا دەستی پێیان نەدەگەیشت.

:: گۆڕانکارییەکان لە قوتابخانەدا دەبنە هۆی سەپاندنی ڕێکاری خۆپاراستن و وەڵامدانەوەی نوێ.

:: ساڵانە پەڕگەی پلانی باری لەناکاوی منداڵەکەت نوێ بکەرەوە - و بە شێوەیەکی بەردەوامتر ئەگەر گۆڕانکاری لە شێوەی منداڵەکەتدا هەبوو.

سەرچاوە بە دەستکارییەوە

.http://www.autismsafety.org/

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.