کاریگەریی بەکارهێنانی شاشە لەسەر گەشەی زمانیی منداڵان
٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢
لە سەردەمی دیجیتاڵیماندا شاشەکان بوونەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانمان، و بەدوای زیادبوونی خێرای بەکارهێنانی ئامێرە دیجیتاڵییەکاندا چەندین کاریگەریی ئەرێنی و نەرێنی لەسەر تاکەکان و کۆمەڵگەکان دەرکەوتوون.
شاشەکان کاریگەریی زۆریان لەسەر چەندین لایەن هەیە لەوانە خەو، کێش، ئاستی ئەکادیمی، لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕەفتار، بەڵام سەرنجی ئێمە لێرەدا لەسەر گەشەی زمانییە بەتایبەتی لە پێنج ساڵی یەکەمدا کە بە قۆناغی زێڕینی پەرەسەندنی زمانی دایک لای منداڵان دادەنرێت. بێگومان گەشەی زمانی یارمەتی منداڵ دەدات بۆ دەربڕینی خۆی و دروستکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و کارلێککردن لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا، هەروەها گەشەی ئەقڵی و مەعریفیی منداڵ ئاسان دەکات.
هەندێک پێیان وایە کە تیشکی شاشەکان خۆی لە خۆیدا زیانبەخشە و ئەمەش هۆکاری پشت ڕاسپاردە توندەکانە سەبارەت بە بەکارهێنانی شاشە بۆ منداڵانی خوار دوو ساڵ، بەڵام ئەم بانگەشەیە بە ئەنجامی توێژینەوە زانستییەکان پشتگیری نەکراوە، بەڵکو ئەوەی لێی دەترسرێت ئەوەیە کە بە گریمانەی جێگرتنەوە Displacement ناسراوە و بە واتای ئەوە دێت کە کاتی شاشە جێگەی کاتەکانی تر بگرێتەوە کە بۆ منداڵ گرنگترن وەک کاتی خەوتن، کاتی چالاکیی جەستەیی، قسەکردن لەگەڵ دایکوباوک و خوشک و براکان، خوێندنەوە و یاری کردن.
شاشەکان و منداڵانی خوار دوو ساڵ
ئەگەر سەرنج بخەینە سەر گەشەی زمانی، ئەوا چەندین توێژینەوە پەیوەندییەکی نەرێنییان لە نێوان زیادبوونی بەکارهێنانی شاشە و گەشەی زمانی لە لای منداڵانی خوار تەمەنی دوو ساڵ دۆزیوەتەوە. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە منداڵان لەم تەمەنەدا لێهاتووییەکانی پەیوەندیکردن لە شاشەکانەوە فێر نابن تەنانەت ئەگەر بەرنامەی پەروەردەییشیان بۆ لێبدرێت، چونکە باشترین بەدەستهێنانی زمان کاتێک ڕوودەدات کە ژینگەی منداڵان لە ڕووی زمانییەوە هاندەر و دەوڵەمەند بێت لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی قسەکردنی ڕاستەوخۆ بۆیان لەلایەن کەسانی ڕاستەقینەوە کە زمانی دایک بەکاردەهێنن، بەتایبەتی دایک - بەپێی توێژینەوەکان - گرنگترین ڕۆڵ دەگێڕێت لە گەشەی زمانیی منداڵدا، ئەو دایک و باوکانەی کە زۆر لەگەڵ منداڵەکانیان قسە دەکەن و ڕووداوەکان و شتەکانی دەوروبەریان وەسف دەکەن و وشە و ڕستەی هەمەجۆر بەکاردەهێنن و منداڵەکانیان رووبەڕووی ئەزموونی جیاوازی ژیان دەکەنەوە و لەگەڵ منداڵەکە و لە پێش چاوی و بە گوێی ئەودا باسی دەکەن، گەشەی زمانیی منداڵەکانیان خێراتر و باشتر دەبێت، و ئەگەر شاشەکان جێگەی ئەم کاتە بگرنەوە بە جۆرێک کە منداڵ بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر پێیەوە سەرقاڵ بێت و دایکوباوکیش بەهۆیەوە لە منداڵەکە سەرقاڵ بن، ئەوا ئەمە دەرفەتی بەنرخ بۆ گەشەکردن لە ساڵانی یەکەمی هەستیاری گەشەسەندنی زماندا لە دەست منداڵەکە دەدات.
شاشەکان و منداڵانی سەروو دوو ساڵ
سەبارەت بە منداڵانی تەمەن دوو بۆ پێنج ساڵ، توێژینەوەکان دەریانخستووە کە دەتوانن لە شاشەکانەوە فێر ببن و ڕەنگە ناوەڕۆکی دەوڵەمەندکەر و بەچێژیان پێشکەش بکات ئەگەر ناوەڕۆکەکان بە وریاییەوە هەڵبژێردرێن و کاتی بەکارهێنان دیاری بکرێت بە جۆرێک لە کاتژمێرێک بۆ دوو کاتژمێر لە ڕۆژێکدا تێپەڕ نەکات.
بەڵام منداڵانی سەروو پێنج ساڵ مەترسی لەسەر گەشەی زمانییان نییە لە شاشەکانەوە، بەڵکو ڕەنگە شاشەکان دەرفەتی پەیوەندیکردن بە شێوازی دەقی و دەنگی لەگەڵ کەسانی تر بۆیان بڕەخسێنن و بیانخەنە بەردەم ناوەڕۆکێک کە ئاسۆی بیرکردنەوەیان فراوان بکات و ڕۆشنبیرییان زیاد بکات، ئەمەش بێگومان ئەگەر بەکارهێنانی ئینتەرنێت بە شێوەیەکی پارێزراو ئەنجام بدرێت و هۆشیاری بە منداڵەکە بدرێت لەسەر ئەو سوود و مەترسییانەی کە بەکارهێنانی ئامێرەکان و پەیوەندیکردن لەگەڵ کەسانی تر لە فەزای دیجیتاڵیدا لەخۆی دەگرێت.
جۆری ناوەڕۆکیش گرنگە
لە باسی شاشەکاندا زۆر کەس مەیلیان هەیە سەرنج بخەنە سەر ئەو کاتەی منداڵان لە بەکارهێنانی شاشەکاندا بەسەری دەبەن، بەڵام دوو هۆکاری جۆر و چۆنیەتیش گرنگن، چونکە جۆری ئەو ناوەڕۆکانەی منداڵان بەرکەوتنیان لەگەڵیاندا هەیە ڕۆڵ دەگێڕێت لە گەشەی زمانییاندا، توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن ئەو بەرنامانەی کە کارەکتەرەکان تێیاندا قسە ئاڕاستەی منداڵ دەکەن و هەوڵ دەدەن بیهێننە قسە و هانی بدەن بۆ وەڵامدانەوە و دەرفەتی وەڵامدانەوە و خەمڵاندنی پێدەدەن و لە نێوان خۆیاندا گفتوگۆ دەکەن و لاسایی گفتوگۆی سروشتی دەکەنەوە و دەرفەت بۆ بیستنی وشەی هەمەجۆر و نوێنەرایەتیکردنی بینراو بۆ ئەم وشانە دەڕەخسێنن، پەیوەستن بە گەشەی زمانیی باشترەوە، بەڵام ئەم جۆرە بەرنامە کوالێتی بەرزانە بەداخەوە ڕێژەیەکی کەم لەو بەرنامانە پێکدەهێنن کە بە زمانی عەرەبی بۆ منداڵان بەردەستن.
بەڵام ئەو بەرنامانەی کە بەکارهێنانی زمانیان تێدا نییە وەک ئەوانەی جڕت و فرتی بێ واتا بەکاردەهێنن و بەرنامە بێدەنگەکان یان ئەوانەی تەنها مۆسیقایان تێدایە ئەوا وشەکانی منداڵ دەوڵەمەند ناکەن، و ئەم جۆرە بەرنامانە لەم دواییانەدا لە یوتیوب باو بوون کە منداڵانی ناوچە جیاوازەکانی جیهان دەکەنە ئامانج و زمانێکی دیاریکراو بەکارناهێنن بۆ ئەوەی بینینەکان لەسەر بەکارهێنەرانی ئەو زمانە قەتیس نەبن.
هەروەها لە ماوەی دواییدا جۆری ئەو گۆرانییانە باوە کە شێوازی خێرایان هەیە و بڕگەکان تێیاندا بە خێرایی دەگۆڕێن و نزیککردنەوە و دوورخستنەوەی گۆشەی کامێرای تێدایە بە شێوازێکی خێرا و ئەم جۆرە لە ناوەڕۆک - بەپێی توێژینەوەکان - لەوانەیە سەرنجی منداڵ پەرت بکات و ڕێگری بکات لەوەی لە شاشەکەوە فێر بێت، کە ئەمەش شێوازێکی باوە لە ناوچە عەرەبییەکەماندا لە گۆرانییەکانی منداڵان لە یوتیوب و تەلەڤزیۆندا.
توێژینەوەیەک کە ئەنجاممان دا دەریخستووە کە منداڵانی خوار تەمەنی سێ ساڵ لە سعودیە سەیری ناوەڕۆکی ناپەروەردەیی و گۆرانییەکانی منداڵان دەکەن زیاتر لەوەی سەیری ناوەڕۆکی پەروەردەیی بکەن، لە کاتێکدا هاوتەمەنەکانیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان زیاتر لە بەرنامە ناپەروەردەییەکان سەیری بەرنامە پەروەردەییەکان دەکەن، ڕەنگە ئەمەش بگەڕێتەوە بۆ کەمیی بەردەستبوونی بەرنامە خاوەن ئامانجە پەروەردەییەکان لە ژینگەی میدیایی منداڵاندا لە جیهانی عەرەبیدا.
زۆرێک لە دایکوباوکان بەوە ڕازی دەبن کە دەستگەیشتن پێی ئاسانە لە ناوەڕۆکەکان یان ئەوەی لە گەڕانێکی خێرادا بۆ بەرنامەی منداڵان دەستیان دەکەوێت. بۆیە زۆر شت هەیە دەکرێت ئەنجام بدرێت بۆ پێشکەشکردنی ئەزموونێکی دیجیتاڵیی بەسوود و پارێزراو بۆ منداڵەکانمان لەوانە ئەوەی دەکەوێتە ئەستۆی بەرهەمهێنەران و دروستکەرانی ناوەڕۆک، و لەوانەش ئەوەی دەکەوێتە ئەستۆی دایکوباوکان کە چاوەڕوان دەکرێت هەوڵ بدەن لە گەڕان بەدوای ناوەڕۆکی گونجاو و دابینکردنی و ئاڕاستەکردنی منداڵ بۆ بەکارهێنانی لە جیاتی ناوەڕۆکە نەگونجاوەکان.
بینینی هاوبەش و کاریگەریی لەسەر گەشەی زمانی
توێژینەوەکان لەم دواییانەدا ڕوو لە سەرنجخستنە سەر چۆنیەتیی بینین دەکەن نەک تەنها بڕ و جۆر، بەشداریکردنی منداڵانی بچووک لە کاتی بینین یان یاریکردن بە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان پەیوەستە بە کاریگەریی ئەرێنی لەسەر لێهاتووییە زمانی و کۆمەڵایەتییەکان زیاتر لە بەکارهێنانی بە تەنیا.
ئاساییە کە بەشداریکردنی بینینی شاشەی تەلەڤزیۆن یان یاریکردنی یارییە ڤیدیۆییەکان ئاسانتر و باوتر بێت لە بەشداریکردنی بەکارهێنانی تابلێت و مۆبایلە زیرەکەکان، چونکە بینینی هاوبەش جۆرێکە لە سەرنجدانی هاوبەش Joint Attention کە یەکێکە لە گرنگترین ئەو پرۆسانەی پەیوەستن بە گەشەی زمانی لە لای منداڵان. هەروەها بینینی هاوبەش بوار بۆ گفتوگۆی نێوان بەخێوکەر و منداڵ دەکاتەوە دەربارەی ئەو ناوەڕۆکانەی دەبینرێن، بەتایبەتی ئەگەر بەخێوکەر کەڵکی لێ وەرگرێت بۆ سەرنجدان لەسەر ناوەڕۆکەکە و ڕوونکردنەوەی وشەکان و بەستنەوەی ناوەڕۆکەکە بە واقیعی منداڵەکەوە بە بەکارهێنانی وشە و داڕشتنی هەمەجۆر کە زانین و زمانی منداڵ دەوڵەمەند بکات.
ڕاسپاردە جیهانییەکان
چەندین ڕێکخراو ڕاسپاردە دەربارەی کاتی شاشە بۆ منداڵان دەردەکەن و ئەم ڕاسپاردانە بە بەردەوامی نوێ دەکرێنەوە بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی ئەنجامی نوێترین توێژینەوەکانی پەیوەست بە بەکارهێنانی شاشەکان بن لە ساڵانی منداڵیدا، و لە گرنگترین ڕاسپاردەکان ڕاسپاردەکانی ئەکادیمیای پزیشکانی منداڵانی ئەمریکییە کە دابەش دەبێت بۆ دوو بەش، بەشێکیان تایبەتە بە منداڵانی خوار ٥ ساڵ و بەشێکیشیان تایبەتە بە منداڵانی سەروو ٥ ساڵ.
ڕاسپاردەکانی ئەکادیمیای پزیشکانی منداڵانی ئەمریکی سەبارەت بە کاتی شاشە بۆ منداڵانی خوار ٥ ساڵ:
- دوورکەوتنەوە لە بەکارهێنانی میدیای دیجیتاڵی بۆ منداڵانی خوار ١٨ مانگ (جگە لە پەیوەندییە ڤیدیۆییەکان)
- لە ئەگەری ئارەزووی دایکوباوک بۆ پێشکەشکردنی میدیای دیجیتاڵی بە منداڵانی تەمەن ١٨-٢٤ مانگ، پێویستە بەرنامەی کوالێتی بەرز هەڵبژێردرێت و لە کاتی بینین یان بەکارهێناندا بەشداری لەگەڵ منداڵەکەدا بکرێت
- سنووردارکردنی بەرکەوتنی منداڵانی ٢-٥ ساڵ بە شاشەکان، و تەنها یەک کاتژمێر وەک ئەوپەڕی ڕێگەپێدراوە بە مەرجێک ناوەڕۆکەکە کوالێتی بەرز بێت و بینینەکە لەگەڵ منداڵەکەدا ئەنجام بدرێت و یارمەتی بدرێت لە تێگەیشتن لە ناوەڕۆکەکە و بەستنەوەی ئەوەی فێری بووە بە ژینگەی واقیعییەوە
- دوورکەوتنەوە لە بەرنامە خێراکان، و ئەو ئەپانەی کە ژمارەیەکی زۆر لە توخمە پەرتکەرەکانی سەرنج لەخۆدەگرن، هەروەها ئەوانەی کە توندوتیژییان تێدایە
- کوژاندنەوەی تەلەڤزیۆن و هەر ئامێرێکی تر لە کاتی بەکارنەهێنانیاندا
- دوورکەوتنەوە لە بەکارهێنانی میدیا وەک تاقە ڕێگە بۆ هێورکردنەوەی منداڵ
- چاودێریکردنی ئەو ناوەڕۆکانەی منداڵەکە دەیانبینێت و دایاندەبەزێنێت، و پشکنین و تاقیکردنەوەیان پێش ئەوەی منداڵەکە بەکاریان بهێنێت
- دڵنیابوونەوە لەوەی ژوورەکانی نوستن، کاتەکانی ژەمەکان، و کاتەکانی یاریکردن لەگەڵ دایکوباوک بە تەواوی بێ شاشە بن
- ڕێگریکردن لە بەرکەوتن بە شاشەکان بە لایەنی کەمەوە کاتژمێرێک پێش خەوتن و لابردنی هەموو ئامێرەکان لە ژووری نوستنی منداڵاندا
ڕاسپاردەکانی ئەکادیمیای پزیشکانی منداڵانی ئەمریکی سەبارەت بە کاتی شاشە بۆ منداڵانی سەروو ٥ ساڵ
- دانانی پلانێکی خێزانی بۆ بەکارهێنانی ئامێرەکان کە ئەمانە لەخۆ بگرێت:
- جۆری ئەو ناوەڕۆکانەی دەتوانرێت ببینرێن و چۆنیەتیی بەکارهێنانیان بە جۆرێک کە لەگەڵ تەمەنی هەر منداڵێک و بنەما و بەهاکانی خێزاندا بگونجێت
- دیاریکردنی ماوەی دیاریکراو بۆ بەکارهێنان و بینین کە پێشوەختە لەسەری ڕێککەوتبن
- دڵنیابوونەوە لەوەی منداڵان و هەرزەکاران ئەو ماوە پێشنیازکراوانە بەسەر بەرن بۆ چالاکیی جەستەیی (بە لایەنی کەمەوە یەک کاتژمێر) و خەو (٨-١٢ کاتژمێر بەپێی تەمەنی منداڵ)
- منداڵان نەخەون لەگەڵ هەبوونی ئامێرەکان لە ژووری نوستنیاندا لەوانە ئامێرەکانی تەلەڤزیۆن، کۆمپیوتەر و ئامێرە زیرەکەکان
- بەرکەوتن بە شاشەکان یەک کاتژمێر پێش کاتی خەوتن بوەستێنرێت
- بەکارنەهێنانی شاشەکان لە کاتی ئەنجامدانی ئەرکەکانی خوێندندا
- تەرخانکردنی کاتگەلێکی بێ شاشە (وەک کاتی خێزان) و شوێنانی بێ شاشە (وەک ژوورەکانی نوستن)
- هان دان بۆ ئەو چالاکییانەی کە هاندەری گەشەکردنن و لێهاتووییەکان پێشدەخەن وەک خوێندنەوە، قسەکردن و یاریی هاوبەش
- گەیاندنی ئەم یاسایانە بە چاودێرانی تری دەوروبەری منداڵ وەک دایەنەکان یان کارکەرانی ماڵەوە و باپیرە و داپیرەکان بۆ مسۆگەرکردنی پەیڕەوکردنی یاساکانی بەکارهێنانی شاشە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک
- هەڵبژاردنی ناوەڕۆکەکان بۆ منداڵان و بەشداریکردن لەگەڵیان لە یاری و بینیندا
- گفتوگۆکردن لەگەڵ منداڵان دەربارەی هاووڵاتیبوونی دیجیتاڵی و ئاسایشی دیجیتاڵی، و قسەکردن لەسەر گرنگیی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسانی تر بە ڕێزەوە چ لە مامەڵەی ڕاستەوخۆدا بێت یان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە، و دوورکەوتنەوە لە هەراسانکردنی ئەلیکترۆنی و نامەگۆڕینەوەی ناڕەوشتانە، و وریابوون لە هەڵخەڵەتاندن لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە و لەو پەیوەندییانەی کە ڕەنگە تایبەتمەندی یان ئاسایش ببەزێنن
- پێکهێنانی بازنەیەک لە کەسانی پێگەیشتووی جێی متمانە (وەک خزمەکان) کە دەتوانن لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە پەیوەندی بە منداڵەکەوە بکەن و منداڵەکە دەتوانێت لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکاندا پەنایان بۆ بەرێت
وتەی کۆتایی
لە سەردەمی ئێستاماندا شاشەکان بوونەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەماندا و لەگەڵ پەتای جیهانیدا بوونەتە پێویستییەک بۆ پەیوەندیکردن و پەروەردە و چیتر خۆشگوزەرانی نین، شاشەکان هاتوون بۆ مانەوە بۆیە دژایەتیکردن و ڕەتکردنەوەیان چارەسەر نییە بەڵام ئەمە بە مانای زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانیان نییە یان ئەوەی جێگەی چالاکییەکان و کردارە ڕۆژانە گرنگەکانی تر بگرنەوە یان پشتگوێخستنی هەڵبژاردنی ناوەڕۆکەکان و چاودێریکردنیان. مافی منداڵەکانمانە لەسەرمان کە لە ژینگەیەکی پارێزراودا پەروەردە بن کە مەعریفەیان دەوڵەمەند بکات و لێهاتووییەکانیان پەرەپێبدات، و مافی ئەوانە بە شێوەیەکی دروست گەشە بکەن و ژیانێکی تەندروست و هاوسەنگ بژین و ئەمەش بە هۆشیاری و بەخشینی هەوڵ و کات بۆ ناسینی ژینگەی دیجیتاڵییان و ڕێکخستنی و ئاڕاستەکردنی بە باشترین ئاڕاستەکردن بەدی دێت.
لە ڕێگەی دابەزاندنی ئەپڵیکەیشنی Ynmo Plan، دەستپێشخەری بکە لە پشکنینی پێشوەختە بۆ زمانی منداڵەکەت و پێوەری گەشەسەندنی زمانی جێبەجێ بکە بۆ زانینی ڕادەی گەشەکردنی لێهاتووییە زمانییەکانی
ئێستا ئەپڵیکەیشنی Ynmo Plan دابەزێنە!
د. هەیفا ئەلڕەوقی
مامۆستای یاریدەدەر لە زانکۆی مەلیک عەبدولعەزیز
دکتۆرا لە کاریگەریی ئامێرە دیجیتاڵییەکان لەسەر زمانی منداڵان لە زانکۆی مانچستەر لە بەریتانیا
ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە. ئەم وەرگێڕانە بە یارمەتی زیرەکیی دەستکرد ئەنجام دراوە؛ دەقی عەرەبی سەرچاوەی سەرەکییە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ژیریی دەستکرد لە کەرتی تەندروستیدا
چاودێریی پلەبەندی بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان
